Sadə ingilis cümləsi necə qurulur

Azərbaycan dilində cümlənin sözlərini demək olar ki, istədiyiniz kimi yerini dəyişə bilərsiniz: «Pişik iti görür», «İti pişik görür» — hər ikisində kimin görən, kimin görülən olduğu aydındır. İşi hal şəkilçiləri görür: «iti» sözündəki -i şəkilçisi özü bildirir ki, görülən it-dir.

İngilis dilində isə hal şəkilçiləri yoxdur. Onların işini söz sırası görür və məhz buna görə dəyişdirilə bilməz.

Kim — nə edir — nəyi

İngilis cümləsi tək bir sxemə görə qurulur:

Mübtəda → Xəbər → Tamamlıq

• The cat sees the dog. — Pişik iti görür.
• The dog sees the cat. — İt pişiyi görür.

Bu, iki fərqli cümlədir. Sözlər eynidir, sıra fərqlidir — və görən dəyişdi. Azərbaycan dilində eyni işi şəkilçilər görərdi, ingilis dilində bunu yalnız mövqe edir.

Mübtəda	Xəbər	Tamamlıq
I	like	English.
My sister	reads	books.
Ben	plays	football.
We	have	a big house.

Birinci yer — hərəkəti edən. İkinci — hərəkət. Üçüncü — hərəkətin yönəldiyi şey.

Diqqət edin: Azərbaycan dilinin təbii sırası mübtəda-tamamlıq-xəbərdir — fel sona gedir. İngilis dili feli ortaya qoyur. Bu, alışmalı olduğunuz ən böyük dəyişiklikdir: Qəhvə içirəm yox, I drink coffee.

Cümlədə mübtəda məcburidir

Azərbaycan dilində «Soyuqdur» və ya «Yağış yağır» deyə bilərsiniz — mübtədasız, şəxs şəkilçisi və ya feldən anlaşılır. İngilis dilində mübtədasız cümlə yoxdur və boş yerə it sözü qoyulur:

Azərbaycanca	İngiliscə
Soyuqdur.	It is cold.
Yağış yağır.	It is raining.
Qaranlıqdır.	It is dark.
Saat yeddidir.	It is seven o'clock.
Uzaqdır.	It is far.

Burada it özlüyündə heç nə bildirmir və tərcümə olunmur. İngilis dilində heç vaxt boş qalmayan yeri doldurur.

Xəbər də məcburidir

Sxemdəki ikinci yeri də eyni cür boş buraxmaq olmaz. Hərəkət yoxdursa, onun rolunu to be feli oynayır:

• He teacher. → He is a teacher.
• We at home. → We are at home.

Ətraflı məlumat — To be feli dərsində.

Qalan hər şey harada durur

Tamamlıqdan sonra adətən yer gəlir, ardınca vaxt:

Kim → nə edir → nəyi → harada → nə vaxt

• I play football in the park every day.
• She reads books at home in the evening.

Azərbaycan dilində sıra tərsinədir — «Hər gün parkda futbol oynayıram»: vaxt əvvəldə, fel sonda — və bunu ingilis dilinə köçürməyə dəyməz. İngilis cümləsində vaxt demək olar ki, həmişə sonda durur.

Vaxt zərfini əvvələ keçirə bilərsiniz və icazə verilən yeganə yenidən düzülmə budur: Every day I play football in the park. Amma xəbərlə tamamlıq arasına heç nə qoyula bilməz: I play every day football — belə deyilmir.

Tezlik zərfləri — bir istisna

Always, usually, often, sometimes, never sözləri feldən əvvəl durur, sonra yox:

• I always drink tea in the morning.
• She never watches TV.

Amma to be-dən sonra — əksinə, ardınca: He is always late.

İnkar və suallar sxemi dəyişir

Bu ayrı mövzudur, amma əvvəlcədən bilməyə dəyər: inkarda və sualda söz sırası sərbəst yox, ciddi qaydalara görə dəyişir. To be ilə fel önə keçir (Are you ready?), digər fellərlə köməkçi do meydana çıxır (Do you like tea?).

Özünüz qurun

Bu sözlərdən baxmadan cümlə qurmağa çalışın:

1. football / my brother / plays
2. it / cold / is / today
3. in the evening / we / at home / watch films
4. is / she / a teacher

Cavablar: My brother plays football. / It is cold today. / We watch films at home in the evening. / She is a teacher.

Sərt söz sırası məhdudiyyət deyil, ipucudur. Azərbaycanca oxuyanda kimin kimə nə etdiyini anlamaq üçün şəkilçilərə baxmalısınız. İngilis dilində mövqe kifayətdir: feldən əvvəlki ilk söz həmişə hərəkəti edəndir. Bu, tanımadığınız cümlədə də, sözlərinin yarısını bilmədiyiniz mətndə də işləyir — başlanğıcda bu, hər hansı söz ehtiyatından daha dəyərlidir.

Özünüzü yoxlayın

Aşağıdakı testdə cümlə qurmaq, məcburi it və zərflərin yeri var.