İngilis əlifbası: hərflər və səslər

İngilis dilində oxumaq xoşagəlməz xəbərlə başlayır: 26 hərf var, amma təxminən 44 səs var. Yəni bir hərf bir neçə səsi qarşılamalı olur və hansı olduğu yalnız qonşu hərflərdən anlaşılır. Bu, xaos deyil. Bir neçə qaydadır və hamısı altı qısa dərsə sığır.

Azərbaycan dilindən fərq: orada yazılan oxunur

Azərbaycan dilinin Latın əlifbası fonetikdir: hər hərf demək olar ki, həmişə eyni səsi verir. Kitab sözünü hərf-hərf oxuyub düzgün tələffüz edirsiniz. İngilis dilində belə deyil: eyni hərf müxtəlif sözlərdə müxtəlif səs verir, ona görə də hərfə yox, hecaya baxmaq lazımdır. Bu dərslərin qalan hissəsi məhz bu barədədir.

Hərfin adı ilə səsi fərqli şeylərdir

A hərfinin adı [eɪ]-dir — «ey». Amma cat sözündə [æ] kimi oxunur, car-da [ɑː] kimi və name-də yenə [eɪ] kimi.

Hərfin adı sözü hərf-hərf deyəndə lazım olur. Sözün içində səs işləyir. Məhz bu ikisinin qarışması səbəbindən başlanğıc səviyyəli öyrənən name-i «name» (Azərbaycan oxunuşu ilə) oxuyur, make-i də «make» oxuyur.

Əlifba

Hərflər	Necə adlanır
A B C D E F G	[eɪ] [biː] [siː] [diː] [iː] [ef] [dʒiː]
H I J K L M N	[eɪtʃ] [aɪ] [dʒeɪ] [keɪ] [el] [em] [en]
O P Q R S T U	[əʊ] [piː] [kjuː] [ɑː] [es] [tiː] [juː]
V W X Y Z	[viː] [ˈdʌbljuː] [eks] [waɪ] [zed]

Sonuncu hərf ABŞ-da [ziː], Britaniyada [zed] adlanır. Hər ikisi düzgündür.

Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var və ingilis əlifbasında olmayan yeddisi də orada var: ə, ç, ş, ğ, ö, ü, ı. Əksinə, ingilis əlifbasındakı W hərfi Azərbaycan əlifbasında yoxdur.

Bəzi hərflər isə hər iki əlifbada var, amma fərqli səs verir. Bu, ən tez-tez qarışdırılan yerdir:

Hərf	Azərbaycan dilində	İngilis dilində
c	[dʒ] — cavab	[k] və ya [s] — cat, city
j	[ʒ] — jurnal	[dʒ] — job
x	[χ] — xəbər	[ks] — box
q	[g'] — qapı	[k] — həmişə qu kimi: queen [kwiːn]
y	[j] — yaz	[j] — yes (eyni), amma my-da [aɪ]

Altı sait hərfə qarşı iyirmi saitli səs

Sait hərflər — A, E, I, O, U və bəzən Y. Onlar altıdır, amma ingilis dilində təxminən iyirmi saitli səs var. Bütün çətinlik buradan gəlir: oxunun qeyri-müəyyənliyinin demək olar ki, hamısı saitlərdə cəmlənib.

Azərbaycan dilində doqquz sait var və hər birinin öz hərfi var. İngilis dilində isə bir hərf bir neçə saiti verir, bir səs isə bir neçə hərf birləşməsi ilə yazıla bilər.

Samitlər daha sakit davranır. B demək olar ki, həmişə [b], m demək olar ki, həmişə [m]-dir. Ona görə bu dərslərin davamında saitlər haqqında çox və ətraflı, samitlər haqqında isə qısaca danışılır.

Transkripsiya nə üçün lazımdır

Transkripsiya kvadrat mötərizədə yazılır: cat [kæt]. Bir işarə — tam olaraq bir səs, istisnasız. Sözün necə səsləndiyini onun yazılışına güvənmədən qeyd etməyin yeganə yoludur.

İki nöqtə uzunluğu göstərir: [iː] — uzun səs, [ɪ] — qısa. Bu bəzək deyil, fərq sözün mənasını dəyişir:

Qısa	Uzun
ship [ʃɪp] — gəmi	sheep [ʃiːp] — qoyun
live [lɪv] — yaşamaq	leave [liːv] — tərk etmək
full [fʊl] — dolu	fool [fuːl] — axmaq
sit [sɪt] — oturmaq	seat [siːt] — oturacaq

Azərbaycan dilində saitin uzunluğu mənanı fərqləndirmir, ona görə ship ilə sheep çox vaxt eyni eşidilir. Bu cütləri qulaqla ayırmağı öyrənmək lazımdır.

Azərbaycan dilində olmayan və ya fərqli olan səslər

Səs	Nümunə	Vacib olan
[θ]	think	dilin ucu dişlərin arasında, kar
[ð]	this	eyni mövqe, amma cingiltili
[w]	water	dodaqlar yuvarlaqlaşır, dişlər dilə toxunmur — v deyil
[æ]	cat	Azərbaycan dilindəki ə ilə eynidir — burada köməkçi səsdir
[ʌ]	cup	qısa, boş «a» — Azərbaycan dilinin aydın «a»sından daha qeyri-müəyyən
[ə]	about	vurğusuz hecalarda hər saitin çökdüyü qeyri-müəyyən səs

Yaxşı xəbər: [æ] səsi Azərbaycan dilində var — o, ə-dir. Cat sözünü «kət» kimi oxusanız, düzgün səs alırsınız. Pis xəbər: [θ ð w] yoxdur və onları s/z, t/d, v ilə əvəz etmək ən çox yayılmış tələffüz izidir: think → «sink», this → «zis», west → «vest». Düzgün dil mövqeyinə əvvəldən alışmaq daha yaxşıdır — ilk on sözdə bir dəqiqənizə başa gəlir, sonra illərlə çəkir.

Hərf deyil, heca oxunur

Bütün bunların yazılma səbəbi olan əsas fikir: ingilis sözünü oxumaq üçün hərfə yox, bütün hecaya — yəni saitə və ondan sonra gələnə — baxmaq lazımdır.

Müqayisə edin: hat və hate. A hərfi eynidir, amma səs fərqlidir, çünki ikinci sözdə samitdən sonra e görünür. Oxunu dəyişən məhz odur.

Sözləri bütövlükdə əzbərləməyə çalışmayın. Hər sözün yazılışını şəkil kimi əzbərləmək həvəsi demək olar ki, hər kəsdə yaranır və çıxılmaz vəziyyətə aparır: on minlərlə söz var, amma oxu qaydaları altı dərsdir. Qaydalar ingilis sözlərinin təxminən 80%-ni əhatə edir, qalan istisnalar tək-tək əzbərlənməlidir və onların sayı azdır. Qaydalarla başlamaq lazımdır, istisnalar yol boyu toplanır.

Özünüzü yoxlayın

Aşağıdakı testdə hərf adları, saitin uzunluğu və Azərbaycan dilində olmayan və ya fərqli olan səslər var.