Alfabè angle a : lèt ak son

Li angle kòmanse ak yon move nouvèl : gen 26 lèt, men anviwon 44 son. Kidonk yon menm lèt dwe reprezante plizyè son diferan, e se sèlman lèt ki bò kote l yo ki di ki son ki bon nan chak ka. Se pa dezòd. Se kèk règ, e yo tout kenbe nan sis ti leson. Ou gen yon avantaj pou konprann sa : kreyòl ayisyen ekri jan li pale, e chak lèt oswa chak dijraf (ch, ou, an, on, en) gen yon sèl son. Angle pa mache konsa, men sa a ba ou yon bon zorey pou son yo.

Non lèt la ak son li se de bagay diferan

Lèt A rele [eɪ]. Men nan mo cat li sonnen [æ], nan car li sonnen [ɑː] e nan name li tounen [eɪ] ankò.

Non lèt la sèvi pou epele yon mo. Andedan yon mo, se son an ki travay. Si ou konfonn de bagay sa yo, ou pral li name tankou « nam-e » ak tout lèt li yo, olye de twa son li genyen vre.

Alfabè a

Lèt	Non
A B C D E F G	[eɪ] [biː] [siː] [diː] [iː] [ef] [dʒiː]
H I J K L M N	[eɪtʃ] [aɪ] [dʒeɪ] [keɪ] [el] [em] [en]
O P Q R S T U	[əʊ] [piː] [kjuː] [ɑː] [es] [tiː] [juː]
V W X Y Z	[viː] [ˈdʌbljuː] [eks] [waɪ] [zed]

Dènye lèt la rele [ziː] nan Etazini ak [zed] nan Wayòm Ini. De fòm yo kòrèk.

Atansyon : non lèt angle yo pa sa ou ta panse lè ou gade lèt la ak je kreyòl. E angle a di [iː], I a di [aɪ], G a di [dʒiː], J a di [dʒeɪ], H a di [eɪtʃ], Q a di [kjuː], U a di [juː], e W a di « double-you ». Epele yo tankou an kreyòl se yon sous erè, sitou nan telefòn.

Sis vwayèl, yon ventèn son vwayèl

Vwayèl angle yo se A, E, I, O, U ak pafwa Y : sis lèt. Men angle gen prèske ven son vwayèl diferan. Se la pi gwo difikilte pou li angle a ye. Kreyòl la gen sèt vwayèl oral (a, e, è, i, o, ò, ou) ak twa vwayèl nazal (an, en, on), e chak gen yon son estab — men plizyè son angle pa gen ekivalan.

Konsòn yo pi estab : b se prèske toujou [b], m prèske toujou [m]. Se poutèt sa pwochen leson yo pale anpil de vwayèl e mwens de konsòn.

Pou ki sa transkripsyon fonetik la sèvi

Transkripsyon an ekri ant kwochè : cat [kæt]. Chak senbòl reprezante egzakteman yon son, san eksepsyon. Se sèl fason pou note ki jan yon mo sonnen san ou pa depann de fason yo ekri l.

De pwen yo make yon son long : [iː] long, [ɪ] kout. Se pa yon detay dekoratif : diferans lan chanje sans mo a.

Kout	Long
ship [ʃɪp] — bato	sheep [ʃiːp] — mouton
live [lɪv] — viv	leave [liːv] — kite, pati
full [fʊl] — plen	fool [fuːl] — moun sòt
sit [sɪt] — chita	seat [siːt] — chèz, plas

An kreyòl, longè yon vwayèl pa janm chanje sans yon mo, e kreyòl la gen yon sèl [i] ak yon sèl [u] (ou). Konsa, moun ki pale kreyòl souvan tande de manm chak pè kòm menm son an. Pè sa yo merite atansyon espesyal.

Son ou deja genyen an kreyòl

Yon pati nan son angle yo deja pare — konnen sa fè ou ekonomize tan.

Son	Egzanp	Ekivalan an kreyòl
[ʃ]	she	ch nan « chat »
[w]	we	w nan « wi »
[k]	cat	k nan « kay »
[n]	no	n nan « non »

Pwofite sa : se sa yo kote pa gen anyen nouvo pou aprann, jis yon lòt lèt pou yon son ou konnen deja.

Son kreyòl la pa genyen

Son	Egzanp	Sa ki konte
[θ]	think	pwent lang lan ant dan yo, san vwa
[ð]	this	menm pozisyon an, men ak vwa
[h]	hat	yon souf ki soti nan gòj la ; nan kreyòl la son sa a prèske pa egziste
[tʃ] / [dʒ]	chair / jam	yon ti arè anvan [ʃ] ak [ʒ] ; kreyòl la gen ch [ʃ] ak j [ʒ], men pa sa yo
[ɪ] / [iː]	sit / seat	de vwayèl diferan, kote kreyòl la gen sèlman youn

Anpil moun ranplase [θ] ak [ð] ak [t] ak [d] (« tink », « dis »), oswa ak [s] ak [z]. Sa konprann, men li remake touswit : think (panse) ak sink (koule) se de mo diferan. Menm jan an, si ou bliye [h], ou konfonn hat (chapo) ak at. J nan jam pa sanble ak j nan « jou » : angle kòmanse l ak yon ti arè [d] anvan son an. Travay yo depi dis premye mo yo pran yon minit ; korije yo pita pran plizyè ane.

Nou li silab la, se pa lèt la

Se lide santral tout sa ki anwo yo : pou li yon mo angle, ou dwe gade tout silab la, sa vle di vwayèl la ak sa ki vini touswit apre l.

Konpare hat ak hate. Lèt a a se menm lèt la, men son an diferan, paske nan dezyèm mo a gen yon e apre konsòn lan. Se sa ki chanje lekti a.

Pa eseye memorize mo yo tankou desen. Pi fò moun panse a gade fòm chak mo ekri e kenbe l nan memwa, men sa mennen nan yon enpas : gen plizyè dizèn milye mo e sèlman sis leson règ lekti. Règ yo kouvri apeprè 80 % nan mo angle yo ; rès la aprann youn pa youn, e li pa tèlman anpil. Pito kòmanse ak règ la epi ranmase eksepsyon yo pandan w ap avanse.

Teste sa ou fèk li a

Tès ki anba a repase non lèt yo, longè vwayèl yo ak son kreyòl la pa genyen yo.