Tèminezon yo ak aksan an : -s, -ed, -ing, -tion, -le

Règ silab yo mache byen nan mo kout. Depi yon tèminezon parèt, e avè l yon dezyèm silab, yon lòt kouch ajoute : fen mo a swiv pwòp règ li, e vwayèl ki pa aksantye a pèdi prèske tout son orijinal li. Pou yon moun ki pale kreyòl, gen twa abitid pou dezapran : kreyòl la pa gen -s final (pliryèl la se yo apre non an), pa gen gwoup konsòn difisil nan fen mo, e li prononse chak vwayèl ak prèske menm klète — kidonk li difisil pou mete aksan sou yon silab epi kite lòt yo vin vag.

Tèminezon -s : twa lekti

Mak pliryèl la ak mak twazyèm pèsòn lan li nan twa fason, selon son ki vini touswit anvan an. An kreyòl, pliryèl la pa fini ak yon son (chat yo), kidonk anpil moun bliye -s la nèt. An angle, li sonnen.

Son	Apre ki sa	Egzanp
[s]	son san vwa : p, t, k, f	cats, books, maps, stops
[z]	son ak vwa ak vwayèl	dogs, boys, friends, plays
[ɪz]	apre s, z, sh, ch, x, ge	boxes, watches, dishes, pages

Pa bezwen memorize l tankou yon lis : eseye di dogs ak [s] — lang nan glise tou sèl vè [z]. Règ la dekri sa ki fasil pou pwononse, se pa yon bagay o aza pou aprann pa kè.

Tèminezon -ed : twa lòt

Son	Apre ki sa	Egzanp
[t]	son san vwa	worked, stopped, watched, asked
[d]	son ak vwa ak vwayèl	played, lived, opened, called
[ɪd]	sèlman apre t ak d	wanted, needed, started, decided

Pwoblèm yon moun ki pale kreyòl gen de bò. Premye a : li li -ed kòm yon silab anplis nan tout ka, paske an kreyòl chak lèt ekri pwononse. worked se yon mo ki gen yon sèl silab : [wɜːkt]. Silab anplis la parèt sèlman apre t ak d. Dezyèm lan : li koupe gwoup konsòn nan fen an e li di « work » olye de worked — se konsa li pèdi tan pase a.

-ing

Li toujou li [ɪŋ] : reading, going, working, morning. Nan fen an gen menm son nazal ak nan sing, san [g]. Pa ranplase l ak yon vwayèl nazal tankou en kreyòl la (« parking » → « parken »), ni ajoute yon [g] dèyè.

-tion ak -sion

Tèminezon	Son	Egzanp
-tion	[ʃn]	station, nation, information
-sion	[ʒn] / [ʃn]	decision, television, discussion

An kreyòl, menm mo sa yo fini ak -syon [sjɔ̃] (estasyon, nasyon, enfòmasyon), men angle redui l a [ʃn]. Nan mo sa yo, aksan an tonbe toujou sou silab ki vini anvan tèminezon an : staˈtion, informaˈtion → [ˌɪnfəˈmeɪʃn].

-le

Nan fen yon mo, apre yon konsòn, -le bay yon son [l] ki prèske pa tande : table [ˈteɪbl], little [ˈlɪtl], apple [ˈæpl], people [ˈpiːpl]. Atansyon : pa li -le tankou yon silab le konplè.

Isit la, e a tounen yon lèt ki pa pwononse ankò, e tou yon entèriptè : nan table, premye silab la ouvè, kidonk li sonnen [eɪ] ; nan little, t doub la fèmen li, kidonk li sonnen [ɪ].

-y nan fen yon mo

• nan fen yon mo ki gen de silab — [i] : happy, city, sunny, family
• nan fen yon mo kout — [aɪ] : my, by, try, fly

Aksan an ak son [ə]

Nan yon mo angle, gen yon sèl silab aksantye, e li tande byen klè. Tout lòt vwayèl yo fèb jiskaske yo tounen [ə] : yon son kout e vag.

Mo	Transkripsyon	Sa ki rive vwayèl la
teacher	[ˈtiːtʃə]	e nan dezyèm silab la → [ə]
about	[əˈbaʊt]	a nan premye silab la → [ə]
problem	[ˈprɒbləm]	e a → [ə]
banana	[bəˈnɑːnə]	de nan twa lèt a yo → [ə]

Senbòl ˈ nan transkripsyon an mete anvan silab aksantye a. Se sèl fason ki sèten pou konnen ki kote aksan an tonbe : angle pa gen prèske okenn règ ekri pou prevwa l.

Pwononse tout vwayèl yo ak menm klète se erè ki tande pi byen. Kreyòl la jeneralman kenbe silab yo prèske egal — chak vwayèl pwononse nèt, e aksan yon mo pa chanje sans li. Se poutèt sa modèl angle a sanble trè etranj : isit la de nan twa lèt a nan banana (an kreyòl, fig) disparèt nan yon son vag. Anplis, òtograf la pouse ou pwononse chak lèt ak klète ou wè l ekri, kidonk comfortable vin sonnen ak kat silab plen olye de de silab edmi ki vre yo, [ˈkʌmftəbl]. Jwenn silab aksantye a epi kite rès la vin vag — se konsa li sonnen nan bouch yon moun ki pale angle depi li piti.

Teste sa ou fèk li a

Tès ki anba a repase twa lekti -s ak -ed, tèminezon mo yo ak pozisyon aksan an.