Ағылшын әліпбиі: әріптер мен дыбыстар

Ағылшынша оқу жағымсыз жаңалықтан басталады: әріп — 26, ал дыбыс — шамамен 44. Демек, бір әріп бірнеше дыбысты белгілеуге мәжбүр, ал қайсысы екенін тек көрші әріптерден білуге болады. Бұл — ретсіздік емес. Бұл — бірнеше ереже, және олардың бәрі алты қысқа мақалаға сыяды.

Әріптің аты мен дыбысы — екі бөлек нәрсе

A әрпін [eɪ] деп атайды. Бірақ cat сөзінде ол [æ] болып, car сөзінде [ɑː] болып, name сөзінде қайтадан [eɪ] болып оқылады.

Әріптің аты сөзді әріптеп айтқанда керек. Сөздің ішінде дыбыс жұмыс істейді. Дәл осы екеуін шатастырғандықтан жаңадан бастаған адам name сөзін «наме» деп оқиды.

Әліпби

Әріптер	Аталуы
A B C D E F G	[eɪ] [biː] [siː] [diː] [iː] [ef] [dʒiː]
H I J K L M N	[eɪtʃ] [aɪ] [dʒeɪ] [keɪ] [el] [em] [en]
O P Q R S T U	[əʊ] [piː] [kjuː] [ɑː] [es] [tiː] [juː]
V W X Y Z	[viː] [ˈdʌbljuː] [eks] [waɪ] [zed]

Соңғы әріпті АҚШ-та [ziː], Ұлыбританияда [zed] деп атайды. Екеуі де дұрыс.

Алты дауысты әріпке жиырма дауысты дыбыс

Дауысты әріптер — A, E, I, O, U және кейде Y. Олар алтау, ал ағылшындағы дауысты дыбыс саны жиырмаға жуық. Ағылшынша оқудың бүкіл қиындығы осы жерде.

Дауыссыз әріптер әлдеқайда тұрақты: b әрдайым дерлік [b], m әрдайым дерлік [m]. Сондықтан келесі мақалаларда дауыстылар туралы көп, дауыссыздар туралы қысқа айтылады.

Транскрипция не үшін керек

Транскрипцияны тік жақшаға жазады: cat [kæt]. Бір белгі — дәл бір дыбыс, ешбір ерекшеліксіз. Сөздің қалай жазылатынына сүйенбей, қалай естілетінін жазудың басқа жолы жоқ.

Қос нүкте созылыңқылықты білдіреді: [iː] — ұзын дыбыс, [ɪ] — қысқа. Бұл — әшекей емес: айырмашылық сөздің мағынасын өзгертеді.

Қысқа	Ұзын
ship [ʃɪp] — кеме	sheep [ʃiːp] — қой
live [lɪv] — тұру	leave [liːv] — кету
full [fʊl] — толы	fool [fuːl] — ақымақ
sit [sɪt] — отыру	seat [siːt] — орындық

Қазақ тілінде дауысты дыбыстың ұзындығы сөз мағынасын ажыратпайды, сондықтан бұл жұптарға бөлек көңіл бөлген жөн.

Қазақ тілінде бар дыбыстар

Ағылшын дыбыстарының бір бөлігі сізде дайын тұр — оны білу уақыт үнемдейді.

Дыбыс	Мысал	Қазақшадағы жақыны
[ŋ]	sing	ң әрпі: «таң», «мың»
[æ]	cat	ә әрпіне жақын: «әке»
[ɜː]	bird	ө әрпіне жақын
[w]	we	у-дың ерін дыбысы

Орыс тілінен ағылшынға келетіндер бұл төрт дыбыстың бәріне қиналады. Сіздің артықшылығыңыз бар, бірақ [ŋ] дыбысынан кейін [g] қоспау керек: sing [sɪŋ] — «синг» емес.

Қазақ тілінде жоқ дыбыстар

Дыбыс	Мысал	Не маңызды
[θ]	think	тіл ұшы тіс арасында, дауыссыз
[ð]	this	сол қалып, бірақ дауыспен

Екеуі де тіл ұшын тіс арасына қоюды талап етеді, ал мұндай дыбыс қазақ тілінде де, орыс тілінде де жоқ. Оларды «с» және «з» деп ауыстыруға құмарлық үлкен — бірақ think (ойлау) мен sink (бату) әртүрлі сөздер. Алғашқы он сөзде дұрыс қалыпқа үйрену бір минут алады, кейін қайта үйрену жылдарға созылады.

Әріпті емес, буынды оқиды

Осының бәрі жазылған басты ой: ағылшын сөзін оқу үшін әріпке емес, буынға тұтас қарау керек — яғни дауыстыға және одан кейін тұрғанға.

Салыстырыңыз: hat және hate. a әрпі бір, ал дыбыс екі түрлі, өйткені екінші сөзде дауыссыздан кейін e пайда болды. Оқылуды сол өзгертеді.

Сөздерді тұтас күйінде жаттауға тырыспаңыз. Әр сөздің жазылуын сурет ретінде есте сақтау — көпшілікке келетін ой, бірақ ол тұйыққа апарады: сөз ондаған мың, ал оқу ережесі — алты мақала. Ережелер ағылшын сөздерінің шамамен 80 пайызын қамтиды, қалғанын дана-данамен жаттауға тура келеді, ал олар көп емес. Ережеден бастап, ерекшеліктерді жол-жөнекей жинаған дұрыс.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тесте — әріп аттары, дауысты дыбыстың ұзындығы және қазақ тілінде жоқ дыбыстар.