Ағылшын тіліндегі буынның төрт түрі

Бұл — оқу ережелерінің ішіндегі ең пайдалысы. Ағылшын тілінде дауысты әріп одан кейін не тұрғанына қарай әртүрлі оқылады, ал нұсқа бар болғаны төртеу. Соларды меңгерсеңіз, таныс емес сөзді дауыстап оқи аласыз — мағынасын білмей-ақ, дұрыс.

1-түр: жабық буын

Буын дауыссызға аяқталады. Дауысты қысқа оқылады.

Әріп	Дыбыс	Мысалдар
a	[æ]	cat, map, bad, hand
e	[e]	pen, red, ten, desk
i	[ɪ]	sit, big, fish, milk
o	[ɒ]	dog, box, hot, stop
u	[ʌ]	cup, bus, run, must

Қысқа сөздерде ең жиі кездесетін буын түрі осы, және барлық оқулық содан бастайды: cat, dog, pen, box.

2-түр: ашық буын

Буын дауыстыға аяқталады — не сөз қысқа (he, go), не дауыссыздан кейін дыбысталмайтын e тұр. Дауысты әріптің аты қалай аталса, солай оқылады.

Әріп	Дыбыс	Мысалдар
a	[eɪ]	name, cake, late, table
e	[iː]	he, she, these, Pete
i	[aɪ]	nine, like, time, my
o	[əʊ]	no, home, nose, go
u	[juː]	music, student, use, tune

Сөз соңындағы дыбысталмайтын e — ағылшын тілінің ең пайдалы әрпі. Өзі ешқашан естілмейді, бірақ алдындағы дауыстыны ауыстырып қосады:

Жабық	Ашық
hat [hæt] — қалпақ	hate [heɪt] — жек көру
not [nɒt] — емес	note [nəʊt] — жазба
kit [kɪt] — жинақ	kite [kaɪt] — батпырауық
cut [kʌt] — кесу	cute [kjuːt] — сүйкімді
pet [pet] — үй жануары	Pete [piːt] — Пит

3-түр: дауысты + r

Дауыстыдан кейін r тұр. Британдық нұсқада r өзі айтылмайды, бірақ дауыстыны созып, өзгертеді.

Тіркес	Дыбыс	Мысалдар
ar	[ɑː]	car, park, star, hard
er, ir, ur	[ɜː]	her, bird, turn, girl
or	[ɔː]	for, sport, short, corn

Назар аударыңыз: үш түрлі жазылу — er, ir, ur — бір ғана [ɜː] дыбысын береді. Сондықтан her, bird және turn ұйқасады, жазуда ұқсамаса да.

4-түр: дауысты + re

r әрпінен кейін дыбысталмайтын e тұр. Нәтижесінде екі дыбыс шығады: дауысты және соңында қысқа [ə].

Тіркес	Дыбыс	Мысалдар
are	[eə]	care, share, square
ere	[ɪə]	here, mere
ire	[aɪə]	fire, hire, tired
ore	[ɔː]	more, store, before
ure	[jʊə]	pure, cure

Бәрі бірге

Бір ғана a әрпі буынның төрт түрінде:

Түрі	Сөз	Дыбыс
жабық	cat	[æ]
ашық	cake	[eɪ]
дауысты + r	car	[ɑː]
дауысты + re	care	[eə]

Бір әріп, төрт түрлі дыбыс. Оларды тек одан кейін не тұрғанына қарап ажыратуға болады.

Таныс емес сөзді қалай оқу керек

1. Дауыстыны табыңыз.
2. Одан кейін не тұрғанына қараңыз: дауыссыз — жабық буын; ештеңе жоқ немесе дыбысталмайтын e — ашық; r — үшінші түр; re — төртінші.
3. Дауыстыны кестеге қарап оқыңыз, дауыссыздарды сол күйінде оқыңыз.

Білмейтін болуыңыз мүмкін сөздерде байқап көріңіз: plane, plan, sharp, hare. Жауабы: [pleɪn], [plæn], [ʃɑːp], [heə].

Буын түрі сөздік қордан күштірек. Таныс емес сөзді дауыстап оқу — айла емес, кәдімгі дағды: ана тілі иесі де мәтіннен жаңа сөз көреді және оны дұрыс айтады, өйткені ол сөзді емес, буынды оқиды. Дәл сондықтан бұл ережені кез келген сөз тізімінен бұрын үйрену керек — ол сіз әлі кездестірмеген сөздерде де жұмыс істейді.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тесте — буын түрін анықтау және дауыстыларды оқу. Дауыстыдан кейін не тұрғанына қараңыз.