Ағылшын жалғаулары мен екпін: оқу ережелері

Буын ережелері қысқа сөздерде жұмыс істейді. Ал жалғаулар мен екінші буын пайда болған сәтте тағы бір қабат қосылады: сөздің соңы өз ережесімен оқылады, ал екпінсіз дауысты өз дыбысын түгелге жуық жоғалтады.

-s жалғауы: үш оқылуы

Көптік жалғауы мен үшінші жақ жалғауы үш түрлі оқылады — алдында қандай дыбыс тұрғанына қарай.

Дыбыс	Неден кейін	Мысалдар
[s]	қатаң дыбыстардан кейін: p, t, k, f	cats, books, maps, stops
[z]	ұяң дыбыстар мен дауыстылардан кейін	dogs, boys, friends, plays
[ɪz]	s, z, sh, ch, x, ge әріптерінен кейін	boxes, watches, dishes, pages

Мұны тізім қылып жаттаудың қажеті жоқ: dogs сөзін [s] арқылы айтып көріңіз — тіліңіз өзі [z] дыбысына ауысады. Ереже жаттауға тиісті нәрсені емес, айтуға ыңғайлы нәрсені сипаттайды.

-ed жалғауы: тағы да үшеу

Дыбыс	Неден кейін	Мысалдар
[t]	қатаң дыбыстардан кейін	worked, stopped, watched, asked
[d]	ұяң дыбыстар мен дауыстылардан кейін	played, lived, opened, called
[ɪd]	тек t және d әріптерінен кейін	wanted, needed, started, decided

Жаңадан бастағандардың басты қатесі — ed жалғауын барлық жерде бөлек буын қылып оқу. worked — бір буынды сөз: [wɜːkt], «воркед» емес. Артық буын тек t мен d әріптерінен кейін пайда болады.

-ing

Әрқашан [ɪŋ] болып оқылады: reading, going, working, morning. Соңында — sing сөзіндегідей [g]-сіз мұрын жолды [ŋ], яғни қазақтың ң дыбысы.

-tion және -sion

Жалғау	Дыбыс	Мысалдар
-tion	[ʃn]	station, question, information
-sion	[ʒn] / [ʃn]	decision, television, discussion

Мұндай сөздерде екпін әрқашан жалғаудың алдындағы буынға түседі: staˈtion, informaˈtion → [ˌɪnfəˈmeɪʃn].

-le

Дауыссыздан кейінгі сөз соңындағы -le әрең естілетін реңкпен [l] дыбысын береді: table [ˈteɪbl], little [ˈlɪtl], apple [ˈæpl], people [ˈpiːpl].

Мұндағы e әрпі — тағы да дыбысталмайтын әріп, әрі тағы да ауыстырып қосқыш: table сөзінде бірінші буын ашық, сондықтан [eɪ]; little сөзінде қос t оны жауып тұр, сондықтан [ɪ].

Сөз соңындағы -y

• екі буынды сөздің соңында — [i]: happy, city, sunny, family
• қысқа сөздің соңында — [aɪ]: my, by, try, fly

Екпін және [ə] дыбысы

Ағылшын сөзінде екпінді буын біреу ғана, және ол анық естіледі. Қалған дауыстылардың бәрі [ə] дыбысына дейін әлсірейді — бұл қысқа әрі бұлдыр дыбыс.

Сөз	Транскрипциясы	Дауыстыға не болды
teacher	[ˈtiːtʃə]	екінші буындағы e → [ə]
about	[əˈbaʊt]	бірінші буындағы a → [ə]
problem	[ˈprɒbləm]	e → [ə]
banana	[bəˈnɑːnə]	үш a әрпінің екеуі → [ə]

Транскрипциядағы ˈ белгісі екпінді буынның алдында тұрады. Екпінді нақты білудің жалғыз жолы осы: ағылшында екпіннің қай буынға түсетіні туралы ереже жоқтың қасы.

Барлық дауыстыны бірдей анық оқу — құлаққа ең байқалатын қате. Қазақ тілінде екпін сөздің соңғы буынына түседі әрі дауыстылар бұлайша әлсіремейді, сондықтан ағылшынның үлгісі мүлдем бөгде болып көрінеді. Оның үстіне көз әріптерді көріп, әрқайсысын анық айтуға мәжбүрлейді — сондықтан comfortable сөзі екі жарым буынның [ˈkʌmftəbl] орнына төрт анық буынға айналады. Екпінді буынды тауып алыңыз, қалғанын күбірлей салуға болады — ана тілі иесінде дәл солай естіледі.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тесте — -s пен -ed жалғауларының үш оқылуы, сөз соңдары және екпіннің орны.