Модал феъллар: can, should, must ва have to

Модал феъллар фақат бўлган нарса ҳақида эмас, балки мумкин, зарур, рухсат этилган ёки исталган нарса ҳақида ҳам гапириш имконини беради. Улар бор-йўғи бир нечта, грамматикаси эса ҳаммасида бир хил.

Умумий грамматика

Барча модал феъллар бир хил ишлайди:

• Учинчи шахсда -s қўшимчаси йўқ: She can swim. («cans» эмас)
• Улардан кейин феълнинг асосий шакли туради, to сиз: You should go. («should to go» эмас)
• Инкор гаплар ва саволлар do ни талаб қилмайди: Can you help? / I can't come.

Ягона истисно — have to, у оддий феъл каби ишлайди: She has to go. Does she have to go?

Қобилият: can / could

• I can speak three languages. (ҳозирги замон)
• I could swim when I was five. (ўтмишдаги қобилият)

Ўтмишдаги битта аниқ муваффақият учун was/were able to ёки managed to керак:

• ❌ The exam was hard but I could pass.
• ✅ The exam was hard but I was able to pass.

Could умумий қобилиятни тасвирлайди; бир марта муваффақиятли бўлган ҳолат бошқа шаклни талаб қилади.

Рухсат: can / may

• Can I borrow your pen? (оддий, кундалик)
• May I borrow your pen? (расмий ва мулойим)

Илтимослар ва ёрдам таклиф қилиш

Вазифаси	Норасмийдан расмийга қараб
суҳбатдошга илтимос	Can you…? · Could you…? · Would you mind…?
ўзингизга рухсат сўраш	Can I…? · Could I…? · May I…?
ёрдам таклиф қилиш	Shall I…? · Would you like me to…?

Маслаҳат: should / ought to

• You should see a doctor.
• You shouldn't work so late.

Should — маслаҳат бериш учун кундалик сўз: дўстона, босимсиз. Ought to худди шу маънони билдиради, лекин кам учрайди ва бироз расмийроқ эшитилади. Қатъийроқ маслаҳат: You'd better see a doctor. (бўлмаса ёмон бўлади деган маъно бор)

Мажбурият: must ёки have to

Айнан шу фарқни ўрганувчилар кўпинча чалкаштиради.

	Маъноси	Мисол
must	Сўзловчининг ўз ҳокимияти ёки кучли ҳис	I must call my mother — I keep forgetting.
have to	Ташқи қоида ёки вазият	I have to wear a uniform at work.

Амалда have to сўзлашувда анча кўп учрайди. Must ни ўзингиз белгилайдиган қоидалар учун ва ёзма эълонларда ишлатинг: Passengers must not smoke.

Шунингдек, must нинг ўтган ва келаси замон шакллари йўқлигини ёдда тутинг — уларни have to алмаштиради: I had to work late. · I'll have to ask.

Инкор шаклдаги тузоқ

Айнан шу ерда бу икки феъл бутунлай турли томонга кетади — ва деярли ҳамма шу ерда янглишади:

• You mustn't park here. → бу тақиқланган.
• You don't have to park here. → бу мажбурий эмас (хоҳласангиз, тураверсангиз ҳам бўлади).

Mustn't — тақиқ. Don't have to — мажбуриятнинг йўқлиги. Бу деярли бир-бирига қарама-қарши тушунчалар. Needn't маъноси жиҳатидан don't have to га яқин: You needn't wait.

Эҳтимоллик: might / may / could

• It might rain later. (балки, аниқ эмас)
• She could be at home. (мумкин)

B1 даражасида бу учови ҳам тахминан бир хил ноаниқликни билдиради.

Тахмин учун модал феъллар: сиз қанчалик ишончлисиз

Худди шу сўзлар иккинчи вазифани бажаради — улар ҳозир бўлаётган нарсага сиз қанчалик ишончли эканингизни кўрсатади.

Модал феъл	Ишонч	Мисол
must	деярли аниқ ҳа	He must be tired — he's been up since five.
might / may / could	мумкин	She might be in a meeting.
can't	деярли аниқ йўқ	That can't be right — I checked it twice.

Эътибор беринг: тахминий must нинг тескариси — mustn't эмас, can't.

Ўтган замон ҳақида ҳам шундай

Ўтмиш ҳақида тахмин қилиш учун have + past participle қўшинг:

• He must have missed the train.
• She might have forgotten.
• You can't have seen him — he's abroad.
• I should have asked first. (ўтмишга афсусланиш)

Бир шакл, икки вазифа — must ё мажбуриятни билдиради (you must wear a helmet), ё тахминни билдиради (he must be exhausted). Уларни фақат контекст ажратади, шунинг учун сўзни эмас, вазиятни ўқинг.

Бир суҳбатда иккала вазифа ҳам

A: Do I have to book in advance?

B: You don't have to, but you should — it can get busy.

A: It's Tuesday. It can't be that bad, surely?

B: You'd be surprised. They must have had a review somewhere.

Have to ва should — мажбурият ва маслаҳат; can't ва must have — тахмин.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тест аслида хатоларга олиб борадиган фарқларга эътибор қаратади — айниқса mustn't ва don't have to га.