Графиклар, жадваллар ва сонларни ўқиймиз
Графикни инглизча қандай ўқиш, уни қандай таърифлаш ва маълумотларни ҳақиқатдан кўра кўпроқ айтдирадиган усулларни қандай пайқаш керак.
Графиклар имтиҳонларда, ҳисоботларда ва янгиликларда учрайди. Уларни ўқиш учун икки нарса керак: ўзгариш тили ва ўқларга нисбатан шубҳа.
Аввал атрофини ўқинг
Чизиқнинг шаклига қарашдан олдин, унинг атрофидаги ёзувларни ўқинг — сиз умуман нимага қараётганингизни айтадиган тўрт нарса:
- Сарлавҳа — нима ўлчанади
- Ўқлар — ҳар бир йўналиш нимани билдиради ва қандай ўлчов бирлигида
- Легенда — қайси чизиқ ёки ранг нимани билдиради
- Изоҳ — танлов, манба ва барча истиснолар
Айнан изоҳда мана бундай эслатмалар туради: provisional (дастлабки маълумотлар), excluding Scotland, self-reported, n=112. У атайин кичкина ҳарфлар билан ёзилади ва кўпинча графикдаги энг муҳим қатор бўлиб чиқади.
Қайси график нима учун
| Тури | Нимани кўрсатади |
|---|---|
| line graph | вақт бўйича ўзгариш |
| bar chart | категорияларни солиштириш |
| pie chart | бир бутуннинг улушлари (йиғиндиси 100% бўлиши керак) |
| scatter plot | икки ўзгарувчининг боғлиқлиги |
| жадвал | аниқ қийматлар |
Сегментлари 100% бермайдиган доиравий диаграмма ёки боғланмаган категорияларнинг чизиқли графиги — энг яхши ҳолда ҳам эътиборсизлик белгиси.
Ўзгариш тили
Юқори: rise · increase · grow · climb · surge · peak Паст: fall · drop · decline · decrease · plummet · bottom out Ўзгармайди: remain stable · level off · plateau · hold steady Ҳаракат: fluctuate (тебраниш) · recover · double · halve
Грамматик тузоқ: rise ва fall тўлдирувчини талаб қилмайди, raise ва lower эса талаб қилади.
✅ Sales rose. · ✅ They raised prices.
❌ Sales raised.
Ўзгариш миқдорини қандай таърифлаш мумкин
Равишлар: sharply · steadily · gradually · slightly · dramatically · marginally Сифатлар: a sharp rise · a steady decline · a slight increase
Revenue rose sharply in Q1, then levelled off.
There was a gradual decline over five years.
Икки қолипга ҳам эътибор беринг: феъл + равиш ва сифат + от. Имтиҳонлар иккисини ҳам қўллашни юқори баҳолайди.
Солиштириш
- twice as many as · three times higher than · half as much as
- compared with / in contrast to · by comparison
- the gap widened / narrowed
- X outperformed Y · X lagged behind Y
- per head / per 1,000 people — бу умумий сон эмас, улуш
Охиргиси муҳим: ҳолатлар сони кўпроқ мамлакатда жон бошига улар кам бўлиши мумкин. Мутлақ ва нисбий қийматлар кўпинча қарама-қарши воқеани айтади ва иккисининг орасида ўтиш — бир марта ҳам ёлғон айтмасдан адаштиришнинг стандарт усули.
Яқинлаштириш тили
- approximately / roughly 40%
- just over / just under half
- around a third
- the vast majority (ярмидан анча кўп)
- a significant minority
Графикка ишонишдан олдин нимани текшириш керак
1. Y ўқи нолдан бошланадими? Агар йўқ бўлса, кичик фарқ улкан бўлиб кўринади. Бу ҳақиқий сонни драматик қилишнинг энг кўп учрайдиган усули.
2. Вақт оралиғи қандай? Беш йиллик ойна эллик йилликка қараганда қарама-қарши тенденцияни кўрсатиши мумкин.
3. Оралиқлар бир хилми? X ўқидаги бир хил бўлмаган оралиқлар чизиқнинг шаклини бузади.
4. Фоизми ёки мутлақ сонми? «Жиноят икки баравар ошди» деган гап 2 ҳолатдан 4 тагача ошганда — рост ва деярли маъносиз.
5. Танлов қандай? Бир газетанинг ўқувчиларини сўраш — аҳолини сўраш эмас.
6. Корреляциями ёки сабабийликми? Бирга ҳаракатланадиган икки чизиқ сабаб ҳақида ҳеч нарсани исботламайди.
7. Нимадан фоиз? «3% дан 6% гача» ўсишни up 3 percentage points деб ҳам, a 100% increase деб ҳам бериш мумкин. Иккаласи ҳам тўғри; таъсири мутлақо бошқа.
Ошириб юбормасдан таърифлаш
✅ The data show a correlation between X and Y.
⚠️ The data prove X causes Y.
Бу фарқни имтиҳон олувчилар ҳам, зийрак ўқийдиганлар ҳам пайқайди.
Таърифни таҳлил қилиш
The chart shows monthly sales from January to December. Sales rose steadily in the first quarter, peaking in April at just over £40,000. There was then a sharp decline to a low of £18,000 in July, before figures recovered gradually over the autumn. Overall, sales ended the year slightly higher than they began.
Қолипга эътибор беринг: нима кўрсатилган → ҳаракатлар тартибда → сонлар билан четки нуқталар → умумий хулоса. Имтиҳон мезонлари айнан шуни баҳолайди ва бу ҳар қандай график билан ишлайди.
График — бу аргумент. Биров вақт оралиғини, ўқни ва солиштириш усулини танлаган ва ҳар бир танлов баъзи хулосаларни кўринадиган қилади, бошқаларини яширади. «Уни бошқача чизганда, қандай кўринарди?» деган савол — цинизм эмас, муаллифнинг ўзи жавоб бериши керак бўлган айнан шу савол.
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тестда — феъллар ва ўқлар билан боғлиқ тузоқлар.