Ундош ҳарф бирикмалари: sh, ch, th, ph, ck, ng

Унлилар каби, ундошлар ҳам жуфтлашиб, битта товуш бера олади. Бундай жуфтлар кўп эмас, улар истисноларни деярли билмайди ва усиз инглизчанинг энг кўп учрайдиган сўзларини — this, she, thing, school — ўқиб бўлмайди.

sh — [ʃ]

she, shop, fish, English, finish

Бу — ўзбекча ш товуши, фақат бироз юмшоқроқ. Ҳеч қандай қийинчилиги йўқ.

ch — [tʃ]

chair, lunch, teacher, much, child

Ўзбекча ч товуши. Лекин ch бирикмасининг яна икки ўқилиши бор ва иккаласи ҳам кўп учрайдиган сўзларда учрайди:

Товуш	Сўз қаердан келган	Мисоллар
[tʃ]	оддий	chair, cheese, watch
[k]	грек тилидан	school, Christmas, stomach, character
[ʃ]	француз тилидан	machine, chef, champagne

Қисқа унлидан кейин ch ўрнига tch ёзилади, ўқилиши бир хил: watch, match, kitchen.

th — икки товуш ва иккаласи ҳам бегона

Бу рўйхатдаги энг муҳим бирикма. Ёзувда битта, айтишда икки товуш.

Товуш	Қандай айтилади	Мисоллар
[θ] жарангсиз	тил тишлар орасида, ундош	think, three, month, thank
[ð] жарангли	худди шу ҳолат, овоз билан	this, that, the, mother, they

Деярли ҳамиша ишлайдиган қонуният: ёрдамчи сўзларда (the, this, that, they, there, then, with) — жарангли [ð]; оддий сўзларда — жарангсиз [θ].

Иккала товушнинг ҳам ўзбек тилида баламаси йўқ, уларни «с» ва «з» (ёки «т» ва «д») билан алмаштирмаган маъқул: think ва sink (чўкмоқ), thing ва sing (қўшиқ айтмоқ) — турли сўзлар. Тил учини тишлар орасига қўйиб, нафас чиқаринг — шу етарли.

ph — [f]

phone, photo, elephant, graph, alphabet

Бундай сўзларнинг ҳаммаси грек тилидан келган. f каби ўқилади.

wh — [w], баъзан [h]

• одатда [w]: what, when, where, white, why
• o олдида — [h]: who, whose, whole

ck — [k]

black, duck, kitchen, clock, pocket

ck бирикмаси фақат қисқа унлидан кейин ва сўз бошида бўлмаган жойда ёзилади. У бўғинни ёпади — шунинг учун back сўзида [eɪ] эмас, [æ] эшитилади.

ng ва nk — бурун товуши [ŋ]

Бирикма	Товуш	Мисоллар
ng	[ŋ]	sing, long, morning, English
nk	[ŋk]	think, thank, drink, pink

Бу ерда сизда афзаллик бор: [ŋ] — ўзбекча нг товуши («тонг», «кўнгил»), у сизда тайёр турибди. Фақат sing сўзининг охирида алоҳида [g] йўқ эканини унутманг: бу ўзбекча «тонг»даги каби битта бурун товуши.

qu, kn, wr

Уларни ундошлар ҳақидаги мақолада кўрдик: qu — [kw] (queen), kn- ва wr- бирикмаларида эса биринчи ҳарф ўқилмайди (know, write).

Жамланма

Ёзилиши	Товуши	Мисол
sh	[ʃ]	shop
ch / tch	[tʃ]	chair, watch
th	[θ] / [ð]	think, this
ph	[f]	phone
wh	[w]	what
ck	[k]	black
ng	[ŋ]	sing
nk	[ŋk]	think

th товушига алоҳида бир кеча ажратган маъқул. Юқоридаги рўйхатдан фақат шу тил учун янги ҳаракатни талаб қилади — қолган бирикмалар сиз айта оладиган товушларни бошқача атайди. [ð] товуши эса инглиз тилининг энг кўп учрайдиган сўзи the ичида ўтирибди ва сизнинг нутқингизда ҳар қандай бошқа товушдан тез-тез эшитилади. Уни бир марта тўғри қўйиш эллик сўз ёдлашдан самаралироқ.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — ундош бирикмалари ва ch ҳарфининг уч хил ўқилиши.