Зич расмий инглиз тилини ўқиш: шартномалар, сиёсатлар, ҳисоботлар
Узун расмий гапларни қандай таҳлил қилиш керак, шартлар ва истисноларни қандай кузатиш керак ва ҳуқуқий ёки академик инглиз тилида адашмаслик.
Расмий инглиз тилини ўқиш қийин, чунки кам учрайдиган лексикада эмас, зич тузилмада: узун гаплар, қатламлашган шартлар ва юқорида айтилганни индамасдан инкор қиладиган истисноларда.
Гапнинг скелетини топинг
Ҳар қандай гапда, у қанчалик узун бўлмасин, эга ва асосий феъл бор. Аввал шуларни топинг — қолгани кейин қайтса бўладиган безакка айланади.
Any party which, having given written notice under clause 8.2, fails to remedy the breach within thirty days shall be liable for costs.
Яланғочлаймиз: A party shall be liable for costs. Энди шартларни қўшамиз: қайси томон? 8.2-банд бўйича хабарнома берган ва қоидабузарликни ўттиз кун ичида бартараф этмаган томон.
Шартлар, истиснолар ва уларнинг қўлланиш доираси
Расмий матнни ўқишдаги энг кўп учрайдиган хато — шартни нотўғри жойга боғлаш.
- provided that — бажарилиши керак бўлган шартни киритади.
- unless — олдинги қоидани инкор қилади.
- notwithstanding — «қарамай»; бу банд бошқасидан устун туради.
- subject to — бу қоида бошқа қоида билан чекланган.
- save for / except as — истисно киритади.
- without prejudice to — бу бошқа ҳуқуқни заифлаштирмайди.
- for the avoidance of doubt — аниқлаштириш, баъзан эса аниқлаштириш қиёфасида ўтказилган кенгайтириш.
All fees are non-refundable, notwithstanding clause 5.
Демак, 5-банд ютқазади. «Notwithstanding X» ҳамиша X бу ерда қўлланилмайди дегани, бу эса кўплаб ўқувчининг дастлабки таассуротига зид.
Бош ҳарф билан ёзилган сўзлар — таърифлар
Шартномада бош ҳарф билан ёзилган сўз ажратиш эмас, таърифи бор атама ва унинг маъноси ҳужжатнинг бошқа жойида, одатда 1-бандда мустаҳкамланган.
The Supplier shall deliver the Services to the Premises.
Services таърифлар бўлимида ёзилганни билдиради — бу оддий сўздан анча тор ёки анча кенг бўлиши мумкин. Таърифларга қарамай шартномани ўқиш — имзо чекаётган ҳужжатингизни эмас, бошқа ҳужжатни ўқиш дегани.
Асосий вазнни кўтарадиган майда сўзлар
| Ибора | Вазифаси |
|---|---|
| including but not limited to | рўйхат — бутун тўплам эмас, мисоллар холос |
| including (изоҳсиз) | тўлиқ рўйхат бўлиши ҳам мумкин — икки хил маънили ва бу ҳақида судга мурожаат қилинади |
| рўйхатдаги and | барча шарт бажарилиши керак |
| рўйхатдаги or | ҳар қандай биттаси етарли |
| and/or | ё биттаси, ё иккаласи ҳам — кўпинча атайлаб мавҳумлик |
| reasonable | аниқланмаган, кейин биров ҳал қилади |
| material | етарли даражада сезиларли — бу ҳам аниқланмаган |
| from time to time | буни хоҳлаган пайтимизда ўзгартира оламиз |
Айнан reasonable, material ва from time to time қаттиқ эшитиладиган иборани очиқ иборага кўпинча айлантиради.
shall, may ва must нимани билдиради
| Сўз | Расмий матндаги маъноси |
|---|---|
| shall | мажбурият (must) |
| may | талаб эмас, рухсат |
| must not | тақиқ |
| may not | бу ҳам тақиқ, «мумкин, бўлмас» дегани эмас |
| is entitled to | ҳуқуқи бор, лекин ундан фойдаланмаслиги мумкин |
| shall use reasonable endeavours | уринади — лекин натижага кафолат йўқ |
«The supplier may provide a replacement» етказиб берувчига танлов беради. Буни ваъда сифатида ўқийдиган одам ҳуқуқни мажбуриятга тенглаштириб қўяди.
Номинализация: феълдан отга айланган сўзлар
Расмий инглиз тили ҳаракатларни от ичига яширади: the implementation of, the cancellation of, upon receipt of. Уларни ўйда қайта феълга айлантиринг — implement, cancel, receive — шунда гап одатда аниқ бўлади.
Upon receipt of written notification, termination shall take effect.
→ When we receive written notice, the contract ends.
Кесишган ҳаволалар
Расмий ҳужжатлар — занжир эмас, тўр. Subject to clause 12.3 деганда ўқиётган гапингиз 12.3 ни ўқимагунча тўлиқ эмас дегани, 12.3 эса ўз навбатида охиридаги иловага ҳавола қилиши мумкин.
Банднинг маъноси ҳақида қарор қабул қилишдан олдин, занжирни охиригача юриб ўтинг. Амалда: бандни ўқинг, номи келтирилган барча рақамларни ёзиб олинг, ўшаларни ўқинг ва бошланғичини қайта ўқинг.
Машқ
Either party may terminate this agreement on sixty days' notice, provided that no termination shall take effect during an active project phase, save where the other party is in material breach.
Уч қатлам: бекор қилиш ҳуқуқи (60 кун олдин) → шарт билан чекланган (лойиҳанинг фаол босқичида эмас) → унинг ўз истиснолари бор (бошқа томоннинг жиддий қоидабузарлиги бўлмаса). Яъни фаол босқичда одатда бекор қилиб бўлмайди — лекин контрагент жиддий қоидабузарлик қилса, бўлади.
Тўлиқ ўқиб чиқиб бўлмайдиган сиёсатдан нимани ўқиш керак
Фойдаланувчи келишувларининг тўлиқ матнини ҳеч ким ўқимайди. Оқланган саралаш:
- Мен нега тўлашга розиман ва бу қачон узайтирилади?
- Қандай воз кечиш мумкин ва қанча вақт олдин огоҳлантириш керак?
- Менинг маълумотларим / кафолатим / ишимга нима бўлади?
- Улар бир томонлама тартибда нимани ўзгартира олади? (from time to time, at our discretion деганларни изланг)
- Низолар қаерда кўрилади? (юрисдикция, арбитраж)
Беш излаш, беш дақиқа — ва бу амалда нотўғри бўладиган нарсанинг деярли ҳаммасини қамраб олади.
Расмий инглиз тили аниқ, безакли эмас. Ҳар бир provided that ва material ўз вазнини кўтаради ва бундаги зичлик тасодифий эмас: гап узун, чунки ҳар бир изоҳ мажбуриятни торайтиради. Буни тез ўқишни ўрганиб бўлмайди — бу ерда ўтказиб юборадиган ҳеч нарса йўқ. Усул — тезлаштириш эмас, қатлам-қатлам таҳлил қилиш.
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тестда расмий парчалар бор. Шартларни синчиклаб кузатинг: истисноларни қоидалардан муҳимроқ.