Инглиз алифбоси: ҳарфлар ва товушлар

Инглизча ўқиш ёқимсиз янгиликдан бошланади: ҳарф — 26 та, товуш эса — тахминан 44 та. Демак, битта ҳарф бир нечта товушни белгилашга мажбур, қайси бири эканини эса фақат қўшни ҳарфлардан билиш мумкин. Бу — тартибсизлик эмас. Бу — бир нечта қоида ва уларнинг ҳаммаси олтита қисқа мақолага сиғади.

Ҳарфнинг номи ва товуши — икки алоҳида нарса

A ҳарфи [eɪ] деб аталади. Лекин cat сўзида у [æ] бўлиб, car сўзида [ɑː] бўлиб, name сўзида яна [eɪ] бўлиб ўқилади.

Ҳарфнинг номи сўзни ҳарфлаб айтганда керак. Сўз ичида товуш ишлайди. Айнан шу иккисини чалкаштиргани учун янги бошлаган одам name сўзини «наме» деб ўқийди.

Алифбо

Ҳарфлар	Аталиши
A B C D E F G	[eɪ] [biː] [siː] [diː] [iː] [ef] [dʒiː]
H I J K L M N	[eɪtʃ] [aɪ] [dʒeɪ] [keɪ] [el] [em] [en]
O P Q R S T U	[əʊ] [piː] [kjuː] [ɑː] [es] [tiː] [juː]
V W X Y Z	[viː] [ˈdʌbljuː] [eks] [waɪ] [zed]

Охирги ҳарфни АҚШда [ziː], Буюк Британияда [zed] деб атайди. Иккиси ҳам тўғри.

Олтита унли ҳарфга йигирма унли товуш

Унли ҳарфлар — A, E, I, O, U ва баъзан Y. Улар бешта (олтинчиси — Y), инглиз тилидаги унли товушлар сони эса йигирмага яқин; ўзбек тилида унли товуш олтита (а, о, у, и, э, ў). Инглизча ўқишнинг бутун қийинчилиги шу ерда.

Ундош ҳарфлар анча барқарор: b деярли ҳамиша [b], m деярли ҳамиша [m]. Шунинг учун кейинги мақолаларда унлилар ҳақида кўп, ундошлар ҳақида қисқа айтилади. Ўзбек лотин ёзувини билсангиз, j [dʒ], y [j], sh, ch ва h инглизчада ҳам деярли шундай ўқилади; фақат x (инглизчада [ks]) ва q (инглизчада [kw]) бошқача.

Транскрипция нима учун керак

Транскрипцияни тик қавсга ёзишади: cat [kæt]. Битта белги — айнан битта товуш, ҳеч қандай истисносиз. Сўз қандай ёзилишига таянмасдан, қандай эшитилишини ёзишнинг бошқа йўли йўқ.

Икки нуқта чўзиқликни билдиради: [iː] — узун товуш, [ɪ] — қисқа. Бу — безак эмас: фарқ сўзнинг маъносини ўзгартиради.

Қисқа	Узун
ship [ʃɪp] — кема	sheep [ʃiːp] — қўй
live [lɪv] — яшамоқ	leave [liːv] — кетмоқ
full [fʊl] — тўла	fool [fuːl] — аҳмоқ
sit [sɪt] — ўтирмоқ	seat [siːt] — ўриндиқ

Ўзбек тилида унли товушнинг узунлиги сўз маъносини ажратмайди, шунинг учун бу жуфтларга алоҳида эътибор бериш керак.

Ўзбек тилида бор товушлар

Инглиз товушларининг бир қисми сизда тайёр — буни билиш вақтни тежайди.

Товуш	Мисол	Ўзбекчадаги яқини
[ŋ]	sing	нг ҳарфлари: «тонг», «кўнгил»
[æ]	cat	а ҳарфига яқин
[ɑː]	car	о ҳарфига яқин: «она»
[w]	we	лабларни юмалоқлаб айтиладиган, «в» ва «у» орасидаги товуш

Рус тилидан инглизчага келадиганларга бу товушларнинг баъзиси қийин, ўзбекча гапирадиганнинг эса афзаллиги бор. Лекин [ŋ] дан кейин [g] қўшмаслик керак: sing [sɪŋ] — «синг» эмас. Ўзбекча «тонг» сўзидаги «нг» қандай битта товуш бўлса, инглизча sing ҳам шундай; охирида алоҳида [g] йўқ.

Ўзбек тилида йўқ товушлар

Товуш	Мисол	Нима муҳим
[θ]	think	тил учи тишлар орасида, жарангсиз
[ð]	this	худди шу ҳолат, лекин овоз билан

Иккиси ҳам тил учини тишлар орасига қўйишни талаб қилади, бундай товуш ўзбек тилида ҳам, рус тилида ҳам йўқ. Уларни «с» ва «з» (ёки «т» ва «д») билан алмаштиришга мойиллик катта — лекин think (ўйламоқ) ва sink (чўкмоқ) турли сўзлар. Дастлабки ўнта сўзда тўғри ҳолатга ўрганиш бир дақиқа олади, кейин қайта ўрганиш йилларга чўзилади.

Ҳарфни эмас, бўғинни ўқишади

Буларнинг ҳаммасидан келиб чиқадиган асосий фикр: инглиз сўзини ўқиш учун ҳарфга эмас, бўғинга яхлит қараш керак — яъни унлига ва ундан кейин турганга.

Солиштиринг: hat ва hate. a ҳарфи битта, товуш эса икки хил, чунки иккинчи сўзда ундошдан кейин e пайдо бўлди. Ўқилишни шу ўзгартиради.

Сўзларни яхлит ёдлашга уринманг. Ҳар бир сўзнинг ёзилишини расм сифатида эсда сақлаш — кўпчиликка келадиган фикр, лекин у боши берк кўчага олиб боради: сўз ўнлаб минг, ўқиш қоидаси эса — олтита мақола. Қоидалар инглиз сўзларининг тахминан 80 фоизини қамраб олади, қолганини донама-дона ёдлашга тўғри келади, улар эса кўп эмас. Қоидадан бошлаб, истисноларни йўл-йўлакай йиғган тўғри.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — ҳарф номлари, унли товушнинг узунлиги ва ўзбек тилида йўқ товушлар.