Инглиз тилидаги бўғиннинг тўрт тури

Бу — ўқиш қоидаларининг энг фойдалиси. Инглиз тилида унли ҳарф ундан кейин нима турганига қараб турлича ўқилади, вариант эса бор-йўғи тўртта. Уларни ўзлаштирсангиз, нотаниш сўзни овоз чиқариб ўқий оласиз — маъносини билмасдан ҳам, тўғри.

1-тур: ёпиқ бўғин

Бўғин ундошга тугайди. Унли қисқа ўқилади.

Ҳарф	Товуш	Мисоллар
a	[æ]	cat, map, bad, hand
e	[e]	pen, red, ten, desk
i	[ɪ]	sit, big, fish, milk
o	[ɒ]	dog, box, hot, stop
u	[ʌ]	cup, bus, run, must

Қисқа сўзларда энг кўп учрайдиган бўғин тури шу ва барча дарсликлар ундан бошлайди: cat, dog, pen, box.

2-тур: очиқ бўғин

Бўғин унлига тугайди — ё сўз қисқа (he, go), ё ундошдан кейин талаффуз қилинмайдиган e туради. Унли ҳарфнинг номи қандай аталса, шундай ўқилади.

Ҳарф	Товуш	Мисоллар
a	[eɪ]	name, cake, late, table
e	[iː]	he, she, these, Pete
i	[aɪ]	nine, like, time, my
o	[əʊ]	no, home, nose, go
u	[juː]	music, student, use, tune

Сўз охиридаги талаффуз қилинмайдиган e — инглиз тилининг энг фойдали ҳарфи. Ўзи ҳеч қачон эшитилмайди, лекин олдидаги унлини алмаштириб қўяди:

Ёпиқ	Очиқ
hat [hæt] — қалпоқ	hate [heɪt] — ёмон кўриш
not [nɒt] — эмас	note [nəʊt] — ёзув
kit [kɪt] — тўплам	kite [kaɪt] — учар илон
cut [kʌt] — кесмоқ	cute [kjuːt] — ёқимтой
pet [pet] — уй ҳайвони	Pete [piːt] — Пит

3-тур: унли + r

Унлидан кейин r туради. Британия вариантида r ўзи айтилмайди, лекин унлини чўзиб, ўзгартиради.

Бирикма	Товуш	Мисоллар
ar	[ɑː]	car, park, star, hard
er, ir, ur	[ɜː]	her, bird, turn, girl
or	[ɔː]	for, sport, short, corn

Эътибор беринг: уч хил ёзилиш — er, ir, ur — битта [ɜː] товушини беради. Шунинг учун her, bird ва turn қофиядош, ёзувда ўхшамаса ҳам.

4-тур: унли + re

r ҳарфидан кейин талаффуз қилинмайдиган e туради. Натижада икки товуш чиқади: унли ва охирида қисқа [ə].

Бирикма	Товуш	Мисоллар
are	[eə]	care, share, square
ere	[ɪə]	here, mere
ire	[aɪə]	fire, hire, tired
ore	[ɔː]	more, store, before
ure	[jʊə]	pure, cure

Ҳаммаси бирга

Битта a ҳарфи бўғиннинг тўрт турида:

Тури	Сўз	Товуш
ёпиқ	cat	[æ]
очиқ	cake	[eɪ]
унли + r	car	[ɑː]
унли + re	care	[eə]

Битта ҳарф, тўрт хил товуш. Уларни фақат ундан кейин нима турганига қараб ажратиш мумкин.

Нотаниш сўзни қандай ўқиш керак

1. Унлини топинг.
2. Ундан кейин нима турганига қаранг: ундош — ёпиқ бўғин; ҳеч нарса йўқ ёки талаффуз қилинмайдиган e — очиқ; r — учинчи тур; re — тўртинчи.
3. Унлини жадвалга қараб ўқинг, ундошларни ўз ҳолича ўқинг.

Билмайдиган бўлишингиз мумкин сўзларда синаб кўринг: plane, plan, sharp, hare. Жавоби: [pleɪn], [plæn], [ʃɑːp], [heə].

Бўғин тури луғат бойлигидан кучлироқ. Нотаниш сўзни овоз чиқариб ўқиш — ҳийла эмас, оддий кўникма: она тили эгаси ҳам матнда янги сўзни кўради ва уни тўғри айтади, чунки у сўзни эмас, бўғинни ўқийди. Айнан шунинг учун бу қоидани ҳар қандай сўз рўйхатидан олдин ўрганиш керак — у сиз ҳали учратмаган сўзларда ҳам ишлайди.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — бўғин турини аниқлаш ва унлиларни ўқиш. Унлидан кейин нима турганига қаранг.