Инглиз қўшимчалари ва урғу: ўқиш қоидалари

Бўғин қоидалари қисқа сўзларда ишлайди. Қўшимчалар ва иккинчи бўғин пайдо бўлган заҳоти яна бир қатлам қўшилади: сўзнинг охири ўз қоидаси билан ўқилади, урғусиз унли эса ўз товушини деярли бутунлай йўқотади.

-s қўшимчаси: уч хил ўқилиши

Кўплик қўшимчаси ва учинчи шахс қўшимчаси уч хил ўқилади — олдида қандай товуш турганига қараб.

Товуш	Нимадан кейин	Мисоллар
[s]	жарангсиз товушлардан кейин: p, t, k, f	cats, books, maps, stops
[z]	жарангли товушлар ва унлилардан кейин	dogs, boys, friends, plays
[ɪz]	s, z, sh, ch, x, ge ҳарфларидан кейин	boxes, watches, dishes, pages

Буни рўйхат қилиб ёдлашнинг кераги йўқ: dogs сўзини [s] орқали айтиб кўринг — тилингиз ўзи [z] товушига ўтади. Қоида ёдлаш керак бўлган нарсани эмас, айтишга қулай нарсани таърифлайди.

-ed қўшимчаси: яна учта

Товуш	Нимадан кейин	Мисоллар
[t]	жарангсиз товушлардан кейин	worked, stopped, watched, asked
[d]	жарангли товушлар ва унлилардан кейин	played, lived, opened, called
[ɪd]	фақат t ва d ҳарфларидан кейин	wanted, needed, started, decided

Янги бошлаганларнинг асосий хатоси — ed қўшимчасини ҳамма жойда алоҳида бўғин қилиб ўқиш. worked — бир бўғинли сўз: [wɜːkt], «воркед» эмас. Ортиқча бўғин фақат t ва d ҳарфларидан кейин пайдо бўлади.

-ing

Ҳамиша [ɪŋ] бўлиб ўқилади: reading, going, working, morning. Охирида — sing сўзидагидек алоҳида [g] бўлмаган бурун товуши [ŋ], яъни ўзбекча «тонг»даги нг товуши.

-tion ва -sion

Қўшимча	Товуш	Мисоллар
-tion	[ʃn]	station, nation, information
-sion	[ʒn] / [ʃn]	decision, television, discussion

Бундай сўзларда урғу ҳамиша қўшимчанинг олдидаги бўғинга тушади: staˈtion, informaˈtion → [ˌɪnfəˈmeɪʃn].

-le

Ундошдан кейинги сўз охиридаги -le базўр эшитиладиган товуш бўёғи билан [l] товушини беради: table [ˈteɪbl], little [ˈlɪtl], apple [ˈæpl], people [ˈpiːpl].

Бу ердаги e ҳарфи — яна талаффуз қилинмайдиган ҳарф ва яна улагич: table сўзида биринчи бўғин очиқ, шунинг учун [eɪ]; little сўзида қўш t уни ёпиб турибди, шунинг учун [ɪ].

Сўз охиридаги -y

• икки бўғинли сўз охирида — [i]: happy, city, sunny, family
• қисқа сўз охирида — [aɪ]: my, by, try, fly

Урғу ва [ə] товуши

Инглиз сўзида урғули бўғин битта ва у аниқ эшитилади. Қолган унлиларнинг ҳаммаси [ə] товушигача заифлашади — бу қисқа ва хира товуш.

Сўз	Транскрипцияси	Унлига нима бўлди
teacher	[ˈtiːtʃə]	иккинчи бўғиндаги e → [ə]
about	[əˈbaʊt]	биринчи бўғиндаги a → [ə]
problem	[ˈprɒbləm]	e → [ə]
banana	[bəˈnɑːnə]	учта a ҳарфидан иккитаси → [ə]

Транскрипциядаги ˈ белгиси урғули бўғиннинг олдида туради. Урғуни аниқ билишнинг ягона йўли шу: инглизчада урғу қайси бўғинга тушиши ҳақида қоида деярли йўқ.

Барча унлиларни бир хил аниқ ўқиш — қулоққа энг сезиларли хато. Ўзбек тилида урғу кўпинча сўзнинг охирги бўғинига тушади ва унлилар инглизчадагидек кучли заифлашмайди, шунинг учун инглиз қолипи мутлақо бегона бўлиб кўринади. Устига-устак, кўз ҳарфларни кўриб, ҳар бирини аниқ айтишга мажбур қилади — шунинг учун comfortable сўзи икки ярим бўғиннинг [ˈkʌmftəbl] ўрнига тўртта аниқ бўғинга айланади. Урғули бўғинни топиб олинг, қолганини ғўнғиллаб ўтса бўлади — она тили эгасида айнан шундай эшитилади.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — -s ва -ed қўшимчаларининг уч ўқилиши, сўз охирлари ва урғунинг ўрни.