Frazal fellər: əslində necə işləyirlər

Look-u bilirsiniz. After, up, out və for-u bilirsiniz. Yenə də look after, look up, look out və look for dörd müxtəlif feldir və beş sözü ayrı-ayrılıqda bilmək sizə onların heç birinin nə demək olduğu barədə demək olar ki, heç nə demir.

Frazal fel budur: adi fel üstəgəl kiçik söz — hissəcik (particle) — birlikdə yeni məna verirlər.

Azərbaycan dilində frazal fel yoxdur: bu mənaların çoxu tək feldir. Turn off — «söndürmək», find out — «öyrənmək», give up — «imtina etmək», get up — «qalxmaq». İngilis dilində isə eyni məna «fel + kiçik söz» birləşməsi ilə verilir. Başqa fərq də var: azərbaycanca «baxmaq» həm look at, həm look after mənasını verir (şəkilə baxmaq, uşağa baxmaq), ingilis dilində isə bunları hissəcik ayırır.

Hissəcik ön qoşma deyil

Ön qoşmaya bənzəyir, çaşqınlığın başladığı yer də budur. Müqayisə edin:

• She ran up the hill. — up the hill yerdir. Up hill-ə aiddir.
• She ran up a huge bill. — up ran-a aiddir. Birlikdə «yığdı» mənasını verirlər.

Birinci cümlədə down the hill əvəz edib yalnız istiqaməti dəyişə bilərsiniz. İkincisində ran down tamamilə fərqli şey bildirərdi. Kiçik söz ondan sonra gələnə yox, felə yapışıq olduqda frazal felə baxırsınız.

Bəziləri hərfi mənada, çoxu yox

Bir neçəsi hissələrin dediyi mənanı verir:

• Sit down. · Stand up. · Come in.

Bunlar asandır və problem onlar deyil. Problem mənanın sürüşdüyü yerlərdir:

• The car broke down. — heç nə aşağı doğru sınmadı; işləməyi dayandırdı.
• I gave up. — heç kimə heç nə verilmədi.
• Can you look after the dog? — heç bir baxma işi söhbət getmir.

Siyahıların işləməməsinin səbəbi budur — bunları təxmin edə bilməzsiniz və ana dilinizə sözbəsöz tərcümə edə bilməzsiniz. table və ya because kimi, tək söz ehtiyatı vahidləri kimi öyrənilməlidirlər.

Hissəciklər qanunauyğunluq daşıyır

Qaydalar deyil, meyllər — yeni frazal felə rast gələndə onu az təsadüfi hiss etdirməyə kifayət qədər.

Hissəcik	Adətən nəyi bildirir	Nümunələr
up	bitirmə, tamamilə	eat up, use up, fill up
out	çıxarma və ya bəlli etmə	throw out, find out, sort out
on	davam etmə	carry on, hold on, go on
off	ayırma, dayandırma	turn off, call off, take off
down	azaltma və ya dayandırma	turn down, slow down, break down
back	geri qayıtma	give back, call back, go back

Eat və eat up eyni deyil: eat up boşqabı bitirmək deməkdir. Up-ın bu «tamamilə» mənası dəfələrlə ortaya çıxır.

İlk 20

Bunları başqalarından əvvəl öyrənin. Hər biri adi danışıqda geniş yayılıb və heç biri hissələrindən çözülə bilməz.

Frazal fel	Mənası	Nümunə
get up	yataqdan qalxmaq	I get up at seven.
wake up	oyanmaq	I woke up early.
turn on / off	cihazı işə salmaq / söndürmək	Turn off the light.
put on	geymək	Put on your coat.
take off	çıxarmaq (paltar); havaya qalxmaq	Take off your shoes.
sit down / stand up	vəziyyəti dəyişmək	Please sit down.
come back	geri qayıtmaq	She came back at six.
go out	sosial məqsədlə evdən çıxmaq	We went out last night.
look for	tapmağa çalışmaq	I'm looking for my keys.
look after	baxmaq (qayğı göstərmək)	He looks after his sister.
find out	öyrənmək, aşkar etmək	I found out the truth.
give up	cəhdi buraxmaq	Don't give up.
pick up	qaldırmaq; götürmək	Pick up the phone.
put off	təxirə salmaq	They put off the meeting.
turn up	gəlib çıxmaq	He turned up late.
get on with	yaxşı münasibətdə olmaq	I get on with my boss.
run out of	qurtarmaq, tükənmək	We ran out of milk.
break down	işləməyi dayandırmaq	The car broke down.
carry on	davam etmək	Carry on, I'm listening.
grow up	böyüyüb yetkin olmaq	I grew up in Rome.

Obyekt hara gedir

Qısa cavab: adətən hər iki tərəfə, amma əvəzlik həmişə ortaya gedir.

• ✅ Turn off the light.
• ✅ Turn the light off.
• ✅ Turn it off.
• ❌ Turn off it.

Bəzi frazal fellər heç vaxt ayrılmır — look after bir yerdə qalır, buna görə həmişə look after her-dir, heç vaxt "look her after" deyil. Hansı fellərin ayrıldığı və hansıların ayrılmadığı ən geniş yayılmış tək frazal fel səhvidir və öz dərsi var.

Danışıqda

Səhər

A: You look tired.

B: I woke up at five and couldn't get back to sleep. Then the car broke down on the way here.

A: Oh no. Did you find out what's wrong with it?

B: Not yet. I'll pick it up from the garage tomorrow — if they don't put it off again.

Dörd sətirdə yeddi frazal fel. Bu sıxlıq normaldır və onlara fikir verməmək seçim olmamasının səbəbi də budur: frazal fellərdən qaçan danışan hər söz düzgün olsa belə rəsmi və bir az yad səslənir.

Özünüz sınayın

Aşağıdakı test yuxarıdakı iyirmini və turn it off söz sırası tələsini yoxlayır.