Söz yaradıcılığı: prefiks və suffikslərlə söz qurmaq

Decide sözünü öyrənmək sizə bir söz öyrədir. İngilis dilinin onun üzərində necə qurduğunu öyrənmək sizə beş söz öyrədir: decide, decision, decisive, decisively, indecisive. Bu, B2 səviyyəsindəki ən yüksək gəlirli söz ehtiyatı işidir və imtahanlar bunu boşluq doldurma tapşırıqları ilə birbaşa yoxlayır.

Azərbaycan dilindən fərq

Azərbaycan dili də şəkilçilərlə söz düzəldir: -lıq/-lik (yaxşılıq), -çı/-çi (işçi), -lı/-li (səbirli), -sız/-siz (səbirsiz), -la/-lə (işlə-). Buna görə ingilis suffikslərinin çoxu sizə tanışdır: -ful ≈ -lı, -less ≈ -sız, -er ≈ -çı, -ness ≈ -lıq. Amma prefiks (sözün əvvəlinə gələn hissə) Azərbaycan dilində çox azdır: inkar adətən suffiksla (-ma/-mə, -sız) və ya qeyri- hissəciyi ilə verilir (qeyri-mümkün, qeyri-qanuni). İngilis dilində isə eyni iş ayrı prefikslərlə görülür: impossible, illegal, unhappy, dishonest. Beləliklə, çətinlik hansı prefiksi seçməkdir, çünki Azərbaycan dilində bu seçim yoxdur.

Suffikslər söz növünü deyir

İsimlər: -tion, -sion, -ment, -ness, -ity, -ance/-ence, -ship, -hood

inform → information, agree → agreement, happy → happiness, able → ability

Şəxslər: -er, -or, -ist, -ian, -ant

employ → employer / employee, science → scientist

Sifətlər: -able, -ible, -ful, -less, -ous, -ive, -al, -ic, -y

care → careful / careless, danger → dangerous, create → creative

Fellər: -ise/-ize, -ify, -en

modern → modernise, simple → simplify, wide → widen

Zərflər: -ly

careful → carefully

Boşluq a/an/the-dən sonra gəlirsə isim istəyir; isimdən əvvəldirsə sifət istəyir; feli təyin edirsə zərf istəyir. Əvvəlcə boşluğu oxuyun.

İşlənmiş ailə

Bir kök, beş yuva, beş forma:

Yuva	Forma	Cümlə
fel	compete	Small firms can't compete.
isim (şey)	competition	There's fierce competition.
isim (şəxs)	competitor	Our main competitor raised prices.
sifət	competitive	It's a competitive market.
zərf	competitively	They're competitively priced.

Bu cədvəli on geniş yayılmış kök üçün qurmaq imtahanda yüz yeni sözdən dəyərlidir.

İnkar prefiksləri

Prefiks	Tipik istifadə	Nümunə
un-	ən geniş yayılmış	unhappy, unable, unlikely
in-	Latın mənşəli sözlər	incorrect, invisible
im-	m, p-dən əvvəl	impossible, impatient
il-	l-dən əvvəl	illegal, illogical
ir-	r-dən əvvəl	irregular, irrelevant
dis-	fellər və bəzi sifətlər	disagree, dishonest
mis-	səhvən	misunderstand, misuse

Im- / il- / ir- qaydası tamamilə sonrakı hərfə bağlıdır, ona görə ingilis dilinin həqiqətən etibarlı bir neçə yazılış qaydasından biridir.

Digər faydalı prefikslər

re- yenidən (rewrite) · over- həddindən artıq (overestimate) · under- həddindən az (underpaid) · pre- əvvəl (preview) · co- birlikdə (cooperate) · anti- əleyhinə (antisocial) · inter- arasında (international) · sub- altında (substandard) · out- keçmək (outperform) · self- (self-employed)

Over- və under--in məhsuldar cüt olduğuna diqqət edin: demək olar ki, hər fel ikisini də alır — overpay / underpay, overestimate / underestimate, overcook / undercook.

Yalnız növü yox, mənanı da dəyişən suffikslər

Diqqətlə ayırmağa dəyən iki cüt, çünki hər iki forma mövcuddur və fərqli şeylər deməkdir:

• -er / -ee — edən və alan: employer işə götürür, employee işə götürülür. Həmçinin interviewer / interviewee, trainer / trainee.
• -ic / -ical — çox vaxt fərqlidir: economic (iqtisadiyyatla bağlı) ilə economical (işlətməsi ucuz); historic (mühüm) ilə historical (keçmişlə bağlı); classic (qalıcı) ilə classical (qədim dövrə və ya musiqiyə aid).

Və -less / -ful həmişə əks deyil: priceless "priceful"-un əksi deyil (belə söz yoxdur), careless ilə careful əksdir, amma shameless ilə shameful yox. Azərbaycan dilində -sız və -lı cütü daha ardıcıl işləyir (ehtiyatsız / ehtiyatlı), ingilis dilində isə bunu hər söz üçün yoxlamalısınız.

Vurğuya və yazılışa diqqət edin

Suffiks əlavə etmək çox vaxt vurğunu daşıyır:

PHOtograph → phoTOgrapher → photoGRAPHic

Və tez-tez yazılışı dəyişir:

happy → happiness (y → i) · able → ability · decide → decision

-ion-un müntəzəm olaraq felin sonunu yenidən yazdığına diqqət edin: decide → decision, permit → permission, explain → explanation, pronounce → pronunciation (sonuncu bir hərf itirir — pronunciation-dır, heç vaxt "pronounciation" deyil).

İki tələ

Hər -ly sözü zərf deyil: friendly, likely, lonely və lovely sifətdir.

Bəzi inkarlar əks deyil: invaluable dəyərsiz deyil, son dərəcə dəyərli deməkdir. Flammable və inflammable eyni mənanı verir.

Sözü yox, boşluğu oxuyun. İmtahanda cümlə mənanı düşünməzdən əvvəl söz növünü deyir: önündə artikl isim deməkdir, ardınca isim sifət deməkdir, yaxınlığında fel zərf deməkdir. İngilis dili öyrənənlər yanlış növdə həqiqi ingilis sözü yaradaraq xal itirir — decisive-in aid olduğu yerdə decision.

Özünüz sınayın

Aşağıdakı test sizə kök söz və yuva verir. Əvvəlcə söz növünə, sonra formaya qərar verin.