Қарапайым ағылшын сөйлемі қалай құрылады

Қазақ сөйлемінде етістік соңында тұрады: «Мен кітап оқимын» — алдымен кім, содан кейін нені, ең соңында не істейді. Ағылшын тілінде етістік ортада тұрады, әрі бұл — қазақ тілінен ағылшынға көшкенде ең бірінші үйрететін нәрсе.

Кім — не істейді — нені

Ағылшын сөйлемі бір ғана сұлбамен құрылады:

Бастауыш → Баяндауыш → Толықтауыш

Қазақша	Ағылшынша
Мен кітап оқимын.	I read a book.
Ол футбол ойнайды.	He plays football.
Біз ағылшын тілін үйренеміз.	We learn English.
Айгүл сүт ішеді.	Aigul drinks milk.

Қазақшада етістік соңында, ағылшыншада — екінші орында. Аудармада сөздерді бір-бірлеп орнына қоймай, етістікті бірден алға шығарып үйренген жөн.

Сөз тәртібін өзгертуге болмайды

Қазақ тілінде септік жалғаулары кім кімге не істегенін өзі айтады, сондықтан сөздердің орнын ауыстыруға болады. Ағылшын тілінде септік жалғауы жоқ — оның жұмысын сөз тәртібі атқарады:

• The cat sees the dog. — Мысық итті көреді.
• The dog sees the cat. — Ит мысықты көреді.

Сөздер сол, тәртібі басқа — әрекетті қабылдаушы ауысып кетті. Қазақшада мұны -ты/-ті жалғауы жасар еді, ағылшыншада мұны тек орын жасайды.

Бастауыш	Баяндауыш	Толықтауыш
I	like	English.
My sister	reads	books.
Ben	plays	football.
We	have	a big house.

Сөйлемде бастауыш міндетті түрде болады

Қазақша «Суық» немесе «Жаңбыр жауып тұр» деп бастауышсыз айтуға болады. Ағылшын тілінде бастауышсыз сөйлем болмайды, ал бос орынға it сөзін қояды:

Қазақша	Ағылшынша
Суық.	It is cold.
Жаңбыр жауып тұр.	It is raining.
Қараңғы.	It is dark.
Сағат жеті.	It is seven o'clock.
Алыс.	It is far.

Мұндағы it сөзінің өз мағынасы жоқ әрі ол аударылмайды. Ол ағылшын тілінде бос қалмайтын орынды алып тұр.

Баяндауыш та міндетті

Екінші орынды да дәл солай бос қалдыруға болмайды. Егер әрекет болмаса, оның рөлін to be етістігі атқарады:

• He teacher. → He is a teacher.
• We at home. → We are at home.

Толығырақ — To be етістігі мақаласында.

Қалғандары қай жерде тұрады

Толықтауыштан кейін әдетте орын, одан кейін мезгіл келеді:

Кім → не істейді → нені → қайда → қашан

• I play football in the park every day.
• She reads books at home in the evening.

Қазақ тіліндегі тәртіп мүлдем басқа — «Мен күн сайын саябақта футбол ойнаймын», — және оны ағылшыншаға көшірмеген жөн. Ағылшын сөйлемінде мезгіл әрдайым дерлік соңында тұрады.

Мезгіл пысықтауышын сөйлем басына шығаруға болады, әрі бұл — рұқсат етілген жалғыз ауыстыру: Every day I play football in the park. Ал баяндауыш пен толықтауыштың арасына ештеңе қоюға болмайды: I play every day football деп айтпайды.

Септеуліктер сөздің алдында тұрады

Тағы бір айырмашылық: қазақ тілінде шылау сөзден кейін келеді — «үстелдің үстінде», «мектепке». Ағылшын тілінде ол сөздің алдында тұрады:

• on the table — үстелдің үстінде
• to school — мектепке
• in the box — қораптың ішінде
• with my friend — досыммен

Жиілік үстеулері — ерекшелік

always, usually, often, sometimes, never сөздері етістіктен кейін емес, алдында тұрады:

• I always drink tea in the morning.
• She never watches TV.

Ал to be етістігінен кейін керісінше, артынан: He is always late.

Өзіңіз құрастырыңыз

Мына сөздерден сөйлем құрап көріңіз, жауапқа қарамай:

1. football / my brother / plays
2. it / cold / is / today
3. in the evening / we / at home / watch films
4. is / she / a teacher

Жауаптары: My brother plays football. / It is cold today. / We watch films at home in the evening. / She is a teacher.

Қатаң сөз тәртібі — шектеу емес, көмекші белгі. Қазақша оқығанда кім кімге не істегенін білу үшін жалғауларға қарауға тура келеді. Ағылшыншада орынның өзі жеткілікті: етістіктің алдындағы бірінші сөз — әрқашан әрекет иесі. Бұл таныс емес сөйлемде де, сөздерінің жартысын білмейтін мәтінде де жұмыс істейді — ал бұл алғашқы кезеңде кез келген сөздік қордан құнды.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тесте — сөйлем құрастыру, міндетті it және пысықтауыштардың орны.