Фразалық етістіктер: олар қалай жұмыс істейді

Сіз look сөзін білесіз. After, up, out және for сөздерін де білесіз. Сонда да look after, look up, look out және look for — бұл төрт бөлек етістік, ал бес сөзді жеке-жеке білу олардың әрқайсысының мағынасы туралы дерлік ештеңе айтпайды.

Фразалық етістік деген осы: кәдімгі етістік пен кішкентай сөз — шылау — бірігіп, жаңа мағына береді.

Шылау мен предлог — бір емес

Сырттай бірдей көрінеді, шатасу да содан басталады. Салыстырыңыз:

• She ran up the hill. — up the hill — бұл орын. Up сөзі hill-ге қатысты.
• She ran up a huge bill. — мұнда up сөзі ran-ға қатысты. Бірге олар «жинақталып қалды» дегенді білдіреді.

Бірінші сөйлемде down the hill деп қойсаңыз, тек бағыт өзгереді. Екіншісінде ran down мүлдем басқа нәрсе білдіреді. Кішкентай сөз өзінен кейінгіге емес, етістікке жабысып тұрса — алдыңызда фразалық етістік.

Кейбірі тікелей түсінікті, көбі — жоқ

Бірнешеуі бөліктерінің қосындысын дәл білдіреді:

• Sit down. · Stand up. · Come in.

Бұл — жеңіл жағы, мәселе онда емес. Мәселе — мағынасы алыстап кеткендерінде:

• The car broke down. — ешнәрсе «төмен» сынған жоқ; көлік жүрмей қалды.
• I gave up. — ешкім ешкімге ештеңе берген жоқ; адам бас тартты.
• Can you look after the dog? — ешкім ешқайда қарамайды; сөз «қарап отыру» туралы.

Тізімдердің жұмыс істемейтіні сондықтан — мұны болжау мүмкін емес, сөзбе-сөз аудару да пайдасыз. Оларды жеке сөз ретінде жаттау керек — table немесе because сөздерін қалай үйренсеңіз, дәл солай.

Шылауларда бәрібір заңдылық бар

Ереже емес, бейімділік — бірақ жаңа фразалық етістік мүлдем кездейсоқ көрінбеуі үшін жеткілікті.

Шылау	Жиі нені меңзейді	Мысалдар
up	аяқталғандық, «түгел»	eat up, use up, fill up
out	сыртқа шығару немесе анықтау	throw out, find out, sort out
on	жалғасу	carry on, hold on, go on
off	ажырату, тоқтату	turn off, call off, take off
down	азайту немесе тоқтау	turn down, slow down, break down
back	қайту	give back, call back, go back

Eat пен eat up — бір емес: eat up «түгел жеп қою» дегенді білдіреді. Up шылауының осы аяқталғандық реңкі қайта-қайта кездеседі.

Алғашқы 20

Оларды бәрінен бұрын үйрену керек. Әрқайсысы күнделікті сөйлеуде үнемі кездеседі әрі ешқайсысын құрамынан шығарып алу мүмкін емес.

Фразалық етістік	Мағынасы	Мысал
get up	төсектен тұру	I get up at seven.
wake up	ояну	I woke up early.
turn on / off	қосу / өшіру	Turn off the light.
put on	киіп алу	Put on your coat.
take off	шешу (киім); ұшып көтерілу	Take off your shoes.
sit down / stand up	отыру / тұру	Please sit down.
come back	қайтып келу	She came back at six.
go out	серуенге, қыдырып шығу	We went out last night.
look for	іздеу	I'm looking for my keys.
look after	қарап отыру, күту	He looks after his sister.
find out	біліп алу, анықтау	I found out the truth.
give up	бас тарту, тастау	Don't give up.
pick up	көтеру; алып кету	Pick up the phone.
put off	кейінге қалдыру	They put off the meeting.
turn up	келу, пайда болу	He turned up late.
get on with	тіл табысу	I get on with my boss.
run out of	таусылу	We ran out of milk.
break down	бұзылу	The car broke down.
carry on	жалғастыру	Carry on, I'm listening.
grow up	өсіп жетілу	I grew up in Rome.

Толықтауыш қайда тұрады

Қысқаша: әдетте екі жағында да тұра береді, бірақ есімдік әрқашан ортада тұрады.

• ✅ Turn off the light.
• ✅ Turn the light off.
• ✅ Turn it off.
• ❌ Turn off it.

Кейбір фразалық етістіктер мүлдем бөлінбейді — look after әрқашан тұтас тұрады, сондықтан тек look after her, «look her after» емес. Қайсысы бөлінеді, қайсысы бөлінбейді — осы тақырыптағы ең жиі қате, оған жеке мақала арналған.

Әңгіме үстінде

Таңертең

A: You look tired.

B: I woke up at five and couldn't get back to sleep. Then the car broke down on the way here.

A: Oh no. Did you find out what's wrong with it?

B: Not yet. I'll pick it up from the garage tomorrow — if they don't put it off again.

Төрт репликада жеті фразалық етістік. Мұндай тығыздық — қалыпты жағдай, сондықтан оларды айналып өту мүмкін емес: фразалық етістіктерден қашқан адам, әр сөзді дұрыс таңдаса да, құрғақ әрі бөгде болып естіледі.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тест жоғарыдағы жиырма етістікті және turn it off сөз тәртібіндегі қақпанды тексереді.