Оддий инглизча гап қандай тузилади

Ўзбек гапида феъл охирида туради: «Мен китоб ўқийман» — аввал ким, кейин нимани, энг охирида нима қилади. Инглиз тилида феъл ўртада туради ва бу — ўзбек тилидан инглизчага ўтганда энг биринчи ўрганиладиган нарса.

Ким — нима қилади — нимани

Инглиз гапи битта чизма бўйича тузилади:

Эга → Кесим → Тўлдирувчи

Ўзбекча	Инглизча
Мен китоб ўқийман.	I read a book.
У футбол ўйнайди.	He plays football.
Биз инглиз тилини ўрганамиз.	We learn English.
Гулнора сут ичади.	Gulnora drinks milk.

Ўзбекчада феъл охирида, инглизчада — иккинчи ўринда. Таржимада сўзларни бирма-бир жойига қўйиш ўрнига, феълни бирданига олдинга чиқариб ўрганган маъқул.

Сўз тартибини ўзгартириб бўлмайди

Ўзбек тилида келишик қўшимчалари ким кимга нима қилганини ўзи айтади, шунинг учун сўзларнинг ўрнини алмаштириш мумкин. Инглиз тилида келишик қўшимчаси йўқ — унинг ишини сўз тартиби бажаради:

• The cat sees the dog. — Мушук итни кўради.
• The dog sees the cat. — Ит мушукни кўради.

Сўзлар ўша, тартиби бошқа — ҳаракатни қабул қилувчи алмашиб қолди. Ўзбекчада буни -ни қўшимчаси қилар эди, инглизчада буни фақат ўрин қилади.

Эга	Кесим	Тўлдирувчи
I	like	English.
My sister	reads	books.
Ben	plays	football.
We	have	a big house.

Гапда эга мажбурий бўлади

Ўзбекчада «Совуқ» деб эгасиз айтиш мумкин. Инглиз тилида эгасиз гап бўлмайди, бўш ўринга эса it сўзини қўйишади:

Ўзбекча	Инглизча
Совуқ.	It is cold.
Ёмғир ёғяпти.	It is raining.
Қоронғи.	It is dark.
Соат етти.	It is seven o'clock.
Узоқ.	It is far.

Бу ердаги it сўзининг ўз маъноси йўқ ва у таржима қилинмайди. У инглиз тилида бўш қолмайдиган ўринни эгаллаб турибди.

Кесим ҳам мажбурий

Иккинчи ўринни ҳам худди шундай бўш қолдириб бўлмайди. Агар ҳаракат бўлмаса, унинг ролини to be феъли бажаради:

• He teacher. → He is a teacher.
• We at home. → We are at home.

Батафсилроқ — To be феъли мақоласида.

Қолганлари қаерда туради

Тўлдирувчидан кейин одатда жой, ундан кейин вақт келади:

Ким → нима қилади → нимани → қаерда → қачон

• I play football in the park every day.
• She reads books at home in the evening.

Ўзбек тилидаги тартиб мутлақо бошқа — «Мен ҳар куни боғда футбол ўйнайман», — ва уни инглизчага кўчирмаган маъқул. Инглиз гапида вақт деярли ҳамиша охирида туради.

Вақт ҳолини гап бошига чиқариш мумкин ва бу — рухсат этилган ягона ўрин алмаштириш: Every day I play football in the park. Кесим билан тўлдирувчи орасига эса ҳеч нарса қўйиб бўлмайди: I play every day football деб айтилмайди.

Предлоглар сўздан олдин туради

Яна бир фарқ: ўзбек тилида кўмакчи ва қўшимча сўздан кейин келади — «стол устида», «мактабга». Инглиз тилида предлог сўздан олдин туради:

• on the table — стол устида
• to school — мактабга
• in the box — қути ичида
• with my friend — дўстим билан

Такрорийлик равишлари — истисно

always, usually, often, sometimes, never сўзлари феълдан кейин эмас, олдида туради:

• I always drink tea in the morning.
• She never watches TV.

to be феълидан кейин эса аксинча, орқасидан: He is always late.

Ўзингиз тузинг

Мана бу сўзлардан жавобга қарамай гап тузиб кўринг:

1. football / my brother / plays
2. it / cold / is / today
3. in the evening / we / at home / watch films
4. is / she / a teacher

Жавоблар: My brother plays football. / It is cold today. / We watch films at home in the evening. / She is a teacher.

Қатъий сўз тартиби — чеклов эмас, ёрдамчи белги. Ўзбекча ўқиганда ким кимга нима қилганини билиш учун қўшимчаларга қарашга тўғри келади. Инглизчада ўрнининг ўзи етарли: феълдан олдинги биринчи сўз — ҳамиша ҳаракат эгаси. Бу нотаниш гапда ҳам, сўзларининг ярмини билмайдиган матнда ҳам ишлайди — бу эса дастлабки босқичда ҳар қандай луғат бойлигидан қимматли.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — гап тузиш, мажбурий it ва ҳолларнинг ўрни.