Инглиз тилида сўз тартиби: нега у қатъий
Инглиз тили маънони қўшимчалар орқали эмас, сўз тартиби орқали етказади, шунинг учун бу ерда тартиб кўплаб тилларга қараганда анча эркин эмас.
Кўпгина тилларда сўзнинг гапдаги ролини келишик қўшимчалари кўрсатади ва бу сўз тартибини эркин қилади (ўзбек тили ҳам шундай). Инглиз тилида бундай қўшимчалар йўқ, шунинг учун у жойлашув ўрнига суянади. Сўзни бошқа жойга қўйиб кўринг — маъно ўзгаради ёки гап бузилади.
Асос: эга — кесим — тўлдирувчи
The dog (S) bit (V) the man (O).
The man bit the dog.
Сўзлар ўша-ўша, лекин маъноси қарама-қарши. Уларни фақат тартиб ажратади.
Феъл билан тўлдирувчи орасига ҳеч нарса қўйилмайди
Бу қоида энг кўп бузиладиган қоида.
❌ I like very much this film. ✅ I like this film very much.
❌ She speaks well English. ✅ She speaks English well.
Тўлдирувчи феълдан бирданига кейин туради. Равишлар ўз навбатини кутади.
Икки тўлдирувчи: қайси бири аввал?
give, send, show, offer, tell, buy каби феъллар одамни ҳам, нарсани ҳам қабул қилади. Икки тартиб ҳам ишлайди, лекин шакли бошқача:
- She gave me the book. (аввал одам, предлогсиз)
- She gave the book to me. (аввал нарса, кейин to)
Агар нарса олмош билан берилса, фақат иккинчи вариант табиий эшитилади: She gave it to me, «She gave me it» эмас.
Қолганларининг одатий тартиби
Феълдан кейин бир нечта элемент келганда: ҳаракат тарзи — жой — вақт.
She sang beautifully (қандай) at the concert (қаерда) last night (қачон).
Вақт урғу бериш учун гап бошига чиқиши мумкин:
Last night, she sang beautifully at the concert.
Сифатлар отдан олдин, қатъий тартибда
Инглиз тили сифатларни отнинг олдига қўяди ва бир нечтаси бир вақтда қўлланганда муайян тартиб сақланади:
баҳо бериш — ўлчам — ёш — шакл — ранг — келиб чиқиши — материал — мақсад
a lovely little old round brown French wooden table
Буни ҳеч ким онгли равишда қўлламайди, лекин она тилида сўзлашадиганлар тартиб бузилганини дарҳол сезади: a red big car нотўғри эшитилади.
Тўғридан-тўғри саволларда инверсия бор, билвоситаларда — йўқ
Where is the station? (тўғридан-тўғри — инверсия билан)
Could you tell me where the station is? (билвосита — одатий тартиб)
Билвосита савол ичига инверсияни қайтариб киритиш — B1 даражасида энг кўп учрайдиган хатолардан бири. Худди шундай I wonder, I don't know, Do you know сўзларидан кейин ҳам:
- ❌ Do you know where is the station?
- ✅ Do you know where the station is?
Предлог гап охирида туриши мумкин
Инглиз тили предлогни иборанинг охирида қолдиришга қийналмайди. Бу норма, бепарволик эмас.
- ✅ Who did you speak to? (расмий варианти: To whom did you speak?)
- ✅ What are you looking for?
- ✅ That's the house we used to live in.
Фразал феъллар: тўлдирувчини қаерга қўйиш керак
Ажраладиган фразал феълларда от ҳар икки томонда ҳам тура олади, олмош эса албатта ўртада туриши керак.
- ✅ Turn on the light. / Turn the light on.
- ✅ Turn it on. · ❌ Turn on it.
Инкор ва равишнинг ўрни
I have never been there. (ёрдамчи феъл билан асосий феъл орасида)
She is always late. (be феълидан кейин)
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тест тўлиғича жойлашув ўрни ҳақида.