Фразал феъллар: улар қандай ишлайди

Сиз look сўзини биласиз. After, up, out ва for сўзларини ҳам биласиз. Шунда ҳам look after, look up, look out ва look for — булар тўрт алоҳида феъл, беш сўзни алоҳида-алоҳида билиш уларнинг ҳар бирининг маъноси ҳақида деярли ҳеч нарса айтмайди.

Фразал феъл деган шу: оддий феъл ва кичкина сўз — зарра — қўшилиб, янги маъно беради. Ўзбек тилидаги «ёзиб олмоқ», «қараб чиқмоқ» каби қўшма феълларга ўхшайди: иккинчи қисм маънони ўзгартиради.

Зарра ва предлог — бир нарса эмас

Ташқаридан бир хил кўринади, чалкашлик ҳам шундан бошланади. Солиштиринг:

• She ran up the hill. — up the hill — бу жой. Up сўзи hillга тегишли.
• She ran up a huge bill. — бу ерда up сўзи ranга тегишли. Бирга улар «йиғилиб қолди» маъносини беради.

Биринчи гапда down the hill деб қўйсангиз, фақат йўналиш ўзгаради. Иккинчисида ran down мутлақо бошқа нарсани билдиради. Кичкина сўз ўзидан кейингисига эмас, феълга ёпишиб турса — олдингизда фразал феъл.

Баъзилари бевосита тушунарли, кўплари — йўқ

Бир нечтаси қисмларининг йиғиндисини аниқ билдиради:

• Sit down. · Stand up. · Come in.

Бу — енгил томони, муаммо унда эмас. Муаммо — маъноси узоқлашиб кетганларида:

• The car broke down. — ҳеч нарса «пастга» синган йўқ; автомобиль юрмай қолди.
• I gave up. — ҳеч ким ҳеч кимга ҳеч нарса берган йўқ; одам таслим бўлди.
• Can you look after the dog? — ҳеч ким ҳеч қаёққа қарамайди; сўз «қараб туриш» ҳақида.

Рўйхатлар нега ишламаслигининг сабаби шу — буни тахмин қилиб бўлмайди, сўзма-сўз таржима қилиш ҳам фойдасиз. Уларни алоҳида сўз сифатида ёдлаш керак — table ёки because сўзларини қандай ўрганган бўлсангиз, худди шундай.

Зарраларда барибир қонуният бор

Қоида эмас, мойиллик — лекин янги фразал феъл мутлақо тасодифий кўринмаслиги учун етарли.

Зарра	Кўпинча нимани англатади	Мисоллар
up	тугаллик, «тўлиқ»	eat up, use up, fill up
out	ташқарига чиқариш ёки аниқлаш	throw out, find out, sort out
on	давом этиш	carry on, hold on, go on
off	узиш, тўхтатиш	turn off, call off, take off
down	камайтириш ёки тўхташ	turn down, slow down, break down
back	қайтиш	give back, call back, go back

Eat ва eat up — бир нарса эмас: eat up «тўлиқ еб қўйиш» маъносини билдиради. Up заррасининг шу тугаллик маъноси қайта-қайта учрайди.

Дастлабки 20 та

Уларни ҳаммасидан олдин ўрганиш керак. Ҳар бири кундалик нутқда доимо учрайди ва ҳеч бирини таркибидан ажратиб олиб бўлмайди.

Фразал феъл	Маъноси	Мисол
get up	ўриндан туриш	I get up at seven.
wake up	уйғониш	I woke up early.
turn on / off	ёқиш / ўчириш	Turn off the light.
put on	кийиб олиш	Put on your coat.
take off	ечиш (кийим); учиб кетиш	Take off your shoes.
sit down / stand up	ўтириш / туриш	Please sit down.
come back	қайтиб келиш	She came back at six.
go out	сайрга, айланишга чиқиш	We went out last night.
look for	излаш	I'm looking for my keys.
look after	қараб туриш, парвариш қилиш	He looks after his sister.
find out	билиб олиш, аниқлаш	I found out the truth.
give up	воз кечиш, ташлаш	Don't give up.
pick up	кўтариш; олиб кетиш	Pick up the phone.
put off	кечиктириш	They put off the meeting.
turn up	келиш, пайдо бўлиш	He turned up late.
get on with	тил топишиш	I get on with my boss.
run out of	тугаб қолиш	We ran out of milk.
break down	бузилиш	The car broke down.
carry on	давом эттириш	Carry on, I'm listening.
grow up	ўсиб улғайиш	I grew up in Rome.

Тўлдирувчи қаерда туради

Қисқача: одатда икки томонда ҳам тура беради, лекин олмош ҳамиша ўртада туради.

• ✅ Turn off the light.
• ✅ Turn the light off.
• ✅ Turn it off.
• ❌ Turn off it.

Баъзи фразал феъллар умуман ажралмайди — look after ҳамиша яхлит туради, шунинг учун фақат look after her, «look her after» эмас. Қайсиси ажралади, қайсиси ажралмайди — шу мавзудаги энг кўп хато, унга алоҳида мақола бағишланган.

Суҳбат устида

Эрталаб

A: You look tired.

B: I woke up at five and couldn't get back to sleep. Then the car broke down on the way here.

A: Oh no. Did you find out what's wrong with it?

B: Not yet. I'll pick it up from the garage tomorrow — if they don't put it off again.

Тўрт репликада еттита фразал феъл. Бундай зичлик — одатий ҳолат, шунинг учун уларни айланиб ўтиб бўлмайди: фразал феъллардан қочадиган одам, ҳар бир сўзни тўғри танласа ҳам, қуруқ ва бегона бўлиб эшитилади.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тест юқоридаги йигирмата феълни ва turn it off сўз тартибидаги қопқонни текширади.