Бир мавзу бўйича икки матнни солиштириш
Инглиз тилидаги икки манбани ёнма-ён қандай ўқиш керак: қаерда келишади, қаерда зид келади ва нега.
Имтиҳонлар, тадқиқотлар ва иш битта нарсани сўрайди: мана, бир воқеа ҳақида икки ҳикоя — сиз бу ҳақда нима дейсиз? Бу — ҳар бир матнни алоҳида-алоҳида тушунишга сиғмайдиган, алоҳида кўникма.
Уч қатламга бўлинг
Ҳар бир матн ҳақида ўзингиздан сўранг:
- У қандай фактларни келтиради?
- Қандай позицияда туради?
- Нима ҳақида жим туради?
Учинчиси одатда энг кўрсаткичли бўлади ва уни пайқамай қолиш ҳам энг осон.
Ҳар бирини ким ёзганини сўранг
Мазмунни солиштиришдан олдин, манбаларни солиштиринг. Икки матн орасидаги оралиқ кўпинча уларни ким ёзгани билан тўлиқ тушунтирилади:
| Савол | Нега бу муҳим |
|---|---|
| Бирламчи манбами ёки иккиламчими? | гувоҳнинг кўрсатмасими ёки қайта баёнми |
| Бу вариант кимга фойдали? | компаниянинг ўз хавфсизлиги ҳақидаги ўз ҳисоботи |
| Қачон ёзилган? | иссиқ изидами ёки беш йилдан кейинми |
| Кимга мўлжалланган? | ихтисослашган журналми ёки оммавий газетами |
Матбуот релизи билан мустақил тергов орасидаги оралиқ — жумбоқ эмас, кутилган натижа.
Матнлар нимаси билан фарқ қилиши мумкин
Фактлар бир, урғу бошқа.
A матни: Unemployment fell to 6%, though 400,000 remain out of work.
B матни: 400,000 remain out of work, though unemployment fell to 6%.
Фактлар бир хил. Лекин though сўзидан кейинги қисм ҳамиша аҳамияти пасайтирилган ҳолда берилади — шунинг учун A оптимистик эшитилади, B эса ундай эмас.
Фактлар бир, рамкаловчи сўзлар бошқа.
A: The government invested £2bn in the scheme.
B: The government spent £2bn on the scheme.
Invested сўзи даромад бўлишини англатади. Spent сўзи эса ундай эмас.
Фактлар бошқа. Бири «300 киши» деб ёзади, иккинчиси — «1000». Бунда ким қачон санаганини сўранг: ташкилотчилар ва полиция доимо турли сонларни беради.
Қамров ҳажми бошқа. Бир матн бир ойни олади, иккинчиси — беш йилни. Чизиқни қаердан бошлашга қараб тенденция тескари ўзгариши мумкин.
Сонлар мос келмаганда
Сонлардаги оралиқнинг одатда зерикарли оддий тушунтириши бор ва ким ёлғон айтяпти деб ҳал қилишдан олдин, шуни излаган маъқул:
- Таърифлар бошқа. «Ишсизлик»ка иш излашни тўхтатганлар кириши ёки кирмаслиги мумкин.
- Даврлар бошқа. Бир кўрсаткич ойлик, иккинчиси йиллик.
- Йиғиндилар бошқа. Шаҳар, ҳудуд, мамлакат.
- Дастлабки ва якуний. Дастлабки сонлар кейин қайта кўриб чиқилади, кўпинча паст томонга.
- Ўлчов бирликлари бошқа. Мутлақ қийматлар жон бошига тўғри келадиган кўрсаткичга қарши.
Агар булардан бирортаси фарқни тушунтирмаса — мана, шунда сиз олдингизда сўз қўзғашга арзийдиган ҳақиқий зиддият турибди.
Жадвал топшириқни енгиллаштиради
Икки ва ундан ортиқ матн учун энг тез усул — ёзув эмас, жадвал:
| A матни | B матни | |
|---|---|---|
| асосий тезис | тажриба муваффақиятли ўтди | натижа исботланмаган |
| далиллар | ходимларнинг фикрлари | мавсумий маълумотлар |
| нима ҳақида жим | мавсум ҳақида | ходимларнинг фикри ҳақида |
| позиция | ижобий | эҳтиёткор |
Тўрт қаторни тўлдириш — икки дақиқа ва бу солиштириш ҳақидаги деярли ҳар қандай саволга жавоб беради.
Солиштиришнинг ўзига мўлжалланган тил
- Келишув: Both texts…, Like Text A, Text B…, Similarly…
- Оралиқ: Whereas A argues…, B maintains…, In contrast…, A goes further, claiming…
- Қисман: While both accept X, they differ on Y.
- Оралиқни тушунтириш: This difference may reflect…, A is writing for…, whereas B…
Айнан охирги қатор фарқлар рўйхатини ҳақиқий солиштиришга айлантиради — ва айнан шу учун балл қўйишади.
Мисолни таҳлил қилиш
A: The trial reduced waiting times by a third. Staff described the new system as a clear improvement.
B: Waiting times fell during the trial, though the period coincided with a seasonal drop in demand. Staff were not surveyed independently.
Улар факт бўйича келишади (кутиш вақти қисқарди). Сабаб бўйича ажралишади (тизимми ёки мавсумми) ва далил сифати бўйича ажралишади (ходимларни ким сўровдан ўтказди). Шу билан бирга иккаласи ҳам ёлғон айтмайди.
Яна бир жуфт
A: More than 8,000 people have signed the petition, showing the strength of local feeling.
B: The petition, which is open to signatories worldwide, has attracted around 8,000 names — roughly 2% of the town's population.
Икки матндаги сон бир хил. A уни катта ва маҳаллий деб кўрсатади; B унинг албатта маҳаллий эмаслигини ва нисбатан катта эмаслигини кўрсатади. Баҳс тўлиқ бу сон нимани англатиши ҳақида, у қандай сон эканлиги ҳақида эмас.
Икки матннинг оралиғи — бу маълумот, ғолибни танлаш топшириғи эмас. Инстинкт ким тўғри эканини ҳал қилиб, иккинчисини ташлашни таклиф қилади. Лекин кўпинча ҳеч ким хато эмас: улар бироз бошқача саволларга жавоб беряпти ёки турли ўқувчига мўлжаллаб ёзилган. Ғолибни тайинлашдан кўра, улар аниқ нимада фарқ қилишини айта билиш фойдалироқ.
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тестда — жуфтланган парчалар. Иккинчиси нимани қўшишини ёки нимани айтмай кетганини қаранг.