Факт, фикр ва далил
Инглиз матнида текширилиши мумкин бўлган даъвони баҳодан қандай ажратиш ва уни тасдиқлаши керак бўлган далилни қандай кўриш мумкин.
Матн тўлиғича ҳақиқатга мос бўла туриб, асосан фикрлардан иборат бўлиши мумкин. B2 даражасида савол «бу ростми?» эмас, «бу қандай даъво ва у нимага таянади?» деган савол.
Уч хил гап
Факт — текшириш мумкин:
The scheme cost £4.2 million.
Фикр — баҳо, текшириб бўлмайди, фақат келишиш мумкин:
The scheme was a waste of money.
Асосланган даъво — далили бор фикр:
The scheme cost £4.2 million and served 300 people, making it poor value compared with the £600,000 alternative.
Учинчиси — яхши далилланган ёзувнинг асоси. Имтиҳонларда уларни доимо ажратишни сўрашади.
Фикрни билдирувчи маркер сўзлар
Баҳоловчи сифатлар ва равишлар фикрни дарҳол очиб қўяди: excellent, disastrous, unacceptable, remarkable, worrying, sadly, fortunately, surprisingly.
Unfortunately, attendance fell by 12%.
12% — факт. Unfortunately — муаллиф унга қандай қараш кераклигини сизга тушунтириб турибди.
Юмшатувчи сўзлар
Эҳтиёткор муаллифлар фикрни кам ҳолда тўғридан-тўғри айтади, улар уни юмшатади:
- may, might, could — имконият
- suggests, indicates, appears to — proves сўзига қараганда заифроқ
- arguably, to some extent, in many cases — даъвони чеклайди
The data suggest a possible link.
Олти сўзда икки юмшатиш бор. Бу the data prove a link дегандан анча заиф даъво — юмшатишни пайқамай қолиш эса тушунишдаги энг кўп учрайдиган хатолардан бири.
Бир фактни уч хил етказиш
Сўз танлови оддий факт хабар қилгандек кўринадиган ишни бажаради:
| Бетараф | Хайрихоҳлик билан | Душманлик билан |
|---|---|---|
| the protesters | campaigners | a mob |
| a change in policy | a reform | a U-turn |
| spending | investment | a bill for taxpayers |
| people arriving | newcomers | a flood of arrivals |
| it costs £2m | it costs just £2m | it costs a staggering £2m |
Ҳар қатор битта воқеани таърифлайди. Ўнг устундаги ҳеч нарса фактик жиҳатдан ёлғон эмас — айнан шунинг учун бу усул ишлайди.
Тўғри, лекин чалғитадиган статистика
Сон — факт. Лекин у гапда қандай ишлатилгани ҳамма нарсани ҳал қилиши мумкин:
- Фоизми ёки мутлақ сонми? Cases doubled — 2 дан 4 гача бўлдими ёки 2000 дан 4000 гача бўлдими?
- «Up to» — savings of up to 40% деганига 0% ҳам киради.
- Қандай ўртача? «Типик» маош ўртача арифметик қийматми ёки медианами — бунга қаттиқ боғлиқ.
- Нима билан солиштирганда? Sales are up 15% — ўтган ойга, ўтган йилга ёки прогнозга нисбатанми?
- Корреляциями ёки сабабми? Sales rose after we changed the logo.
- Сўровнома базаси: Three-quarters of respondents agreed — респондентлар сони қанча эди ва кимдан сўралди?
Айтилмай қолганлар
Айтилмай қолганни пайқаш энг қийини: саҳифада кўриш мумкин бўлган ҳеч нарса йўқ. Икки савол ёрдам беради:
- Ким етишмаяпти? Фақат мансабдорлар иқтибос келтирилган ислоҳот ҳақидаги материалнинг ўз шакли бор.
- Қандай солиштириш етишмаяпти? Waiting times have fallen — қайси лаҳзадан бошлаб? Рекорд максимумдан пасайиш — одатий даражагача пасайиш билан бир хил эмас.
Эгаси йўқ даъволар
Муаллифи йўқ баёнотларга эътибор беринг:
- It has been suggested that… — ким томонидан?
- Many people believe… — қанча одам ва бу нега муҳим?
- Critics say… — қандай танқидчилар?
- Studies show… — қандай тадқиқотлар?
Бу тузилма муаллифга масъулият олмасдан даъвони киритишга имкон беради. Уни пайқай бошласангиз, уни ҳамма жойда кўрасиз.
Далилни текшириш
Даъвонинг далили бўлса, уч савол беринг:
- У ишга алоқадорми? Sales rose after we changed the logo — гап логотипдами ёки мавсумдами?
- У кўрсаткич бўла оладими? Three customers complained — жами нечта мижоздан?
- У қаердан олинган? Research shows… — кимнинг тадқиқоти ва уни ким молиялаштирди?
Мисолни таҳлил қилиш
The new timetable has been a success. Punctuality improved by 4%, and passengers tell us they are happier. Critics claim overcrowding has worsened, but this is hard to measure.
Success — фикр. 4% — факт. Passengers tell us — текшириб бўлмайди ва бу уларнинг ўз сўзи. Critics claim… hard to measure — эътироз номи айтилди-ю, таҳлил қилинмай жимгина четга сурилди.
Яна бир мисол
Alarmingly, energy bills have risen by up to 30% since the reform. Many households now say they are struggling. The government insists the policy is working, though it has been suggested that the full effect will not be seen for years.
Бу ерда олти нарса ишлайди: alarmingly (фикр), up to 30% (ҳар қандай сонни билдириши мумкин), many households (сони йўқ), say they are (уларнинг ўз сўзидан), insists (босим ва муаллифнинг шубҳаси белгиси), it has been suggested (эгаси йўқ даъво). Аниқ факт биттагина: ҳисоб-китоблар ошди.
Турларнинг бирортаси иккинчисидан яхши эмас. Фикр — камчилик эмас: мулоҳаза ўз позициясига эга бўлиши керак, фақат фактлардан иборат матннинг маъноси бўлмасди. Муҳими бошқа — нима қаерда эканини кўриш, шунда сиз фикрларни рақамлар билан бирга сингдириб юбормай, онгли равишда келишасиз.
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тестда бу қандай даъво эканлиги ва у аслида қанчалик кучли эканлиги сўралади.