Ирония, камситиб айтиш ва астар
Инглиз муаллифлари айтмоқчи бўлганининг акс томонини қандай айтади ва буни оҳангсиз қандай пайқаш мумкин.
Оғзаки нутқда ирония овоз оҳанги билан етказилади. Ёзувда уни номутаносиблик етказади — сўзлар билан вазият орасидаги ёки регистр билан мавзу орасидаги номутаносиблик. Уни пайқамаслик — матнни тескари ўқиш дегани.
Вербал ирония: сўзлар вазиятга қарши
The train was cancelled, my phone died and it began to rain. Wonderful.
Wonderful сўзини ирония сифатида ҳеч нарса белгиламайди, фақат олдинги гапдан кейин у самимий бўла олмаслиги белгилайди. Белги ҳамиша контекстда, сўзнинг ўзида эмас.
Ирония, сарказм ва фарқ нега муҳим
Булар бир нарса эмас ва тилда сўзлашадиганлар уларни нишонига қараб ажратади:
- Ирония — айтилган билан назарда тутилган орасидаги фарқ. Кўпинча юмшоқ ва кўпинча вазиятга қаратилган.
- Сарказм — одамга қаратилган, ҳақорат ниятида айтилган ирония. Oh, brilliant work.
- Сатира — институтга қаратилган, кенг ёйилган ирония.
Сарказмни ирония деб қабул қилиш — адоватни камситиш; ирония билан сарказмни чалкаштириш — йўқ адоватни ўйлаб топиш дегани. Иш контекстида шу фарққа ўша гапнинг ҳазилми ёки даъво-шикоятми экани боғлиқ.
Камситиб айтиш
Инглиз тили, айниқса Британия варианти, вазиятни тизимли равишда борлигидан заифроқ тасвирлайди:
| Ёзилгани | Назарда тутилгани |
|---|---|
| not bad | яхши, баъзан ҳатто жуда яхши |
| a slight problem | жиддий муаммо |
| I wasn't overly impressed | менимча, бу ёмон |
| somewhat unusual | ҳайратланарли |
| it could have gone better | бу фалокат бўлди |
Сўзма-сўз ўқиш тизимли равишда нотўғри тасвир беради: сиз муаллиф қарашининг кучини доимо паст баҳолайверасиз.
Литота: аксини инкор қилиш орқали тасдиқлаш
Алоҳида ва жуда кўп учрайдиган тури: not unreasonable, no small achievement, not without merit, hardly ideal.
Бу ердаги қўш инкор — иккиланиш эмас. Not unreasonable «асосли» деганни билдиради, енгил қайд билан; no small achievement — самимий мақтов. Бу — завқланмасдан ижобий фикр билдириш усули, айнан шу инглиз ишбилармонлик ёзувига мос келади.
Регистр номутаносиблиги
Арзимас нарса ҳақида юксак услубда ёзиш масхарага ишора қилади:
The committee convened for ninety minutes to deliberate upon the strategic positioning of the office biscuit tin.
Бу ерда битта ҳам сўз ирониявий эмас. Ирониявий — печенье учун қўлланилган расмийлик.
Аксинча ҳам ишлайди: оғир мавзу ҳақидаги енгил тон ё қора юмор, ё сезгисизликни билдиради — аниқ қайсиси эканини ўқувчи ҳал қилади.
Риторик саволлар
Ҳеч нарса сўрамайдиган савол даъво қилади, одатда кучли даъво:
And how much did this consultation cost? £400,000.
Who could possibly have predicted that? (буни ҳамма башорат қилган)
Иккинчи тури — жавоби аниқ ва мақтовга лойиқ бўлмаган савол — таҳририй матнлардаги танқиднинг стандарт етказувчиси.
Ишончсизлик тирноқлари ва юмшатгичлар
The "consultation" lasted four days.
His so-called expertise.
Тирноқни талаб қилмайдиган сўзни тирноққа олиш ўша сўзни инкор қилади. So-called буни тўғридан-тўғри қилади.
Драматик ирония ва ишончсиз ҳикоячи
Баъзан ўқувчи ҳикоячидан кўпроқ билади:
I was confident the meeting had gone well. Nobody replied to my follow-up, but people are busy in June.
Ҳикоячи бир нарсага ишонган, ўзи хабар қиладиган тафсилотлар эса бошқа нарсага ишора қилади. Ҳикоячининг фактлари унинг хулосасига қайта-қайта зид келганда, айнан шу фактлар муаллифнинг овози ҳисобланади.
Тушуниш умуман мумкин бўлмаганда
Баъзан ҳақиқатан ҳам ишончга эришиш мумкин эмас: ёзма матнда овоз оҳанги йўқ, қисқа хабарда эса ҳатто контекст ҳам йўқ. Икки амалий қоида бор:
- Олинган матнда хатонинг баҳоси кам бўлса, сўзма-сўз ўқишни танланг, баҳоси қиммат бўлса, сўранг. Sorry — serious or joking? деган ибора мутлақо одатий.
- Юборадиган матнингизда қабул қилувчида ҳам худди шу муаммо борлигини эсда тутинг. Суҳбатда мукаммал ишлайдиган ирония ёзувда доимо муваффақиятсизликка учрайди ва бу айниқса тиллар ҳамда маданиятлар орасида кучли сезилади — унда ўқувчида сиз одатда нима дейишингиз ҳақида тасаввур йўқ.
Ўзингизни қандай текшириш мумкин
Ўзингиздан сўранг: самимий муаллиф шу вазият учун айнан шу сўзларни танлармиди? Агар йўқ бўлса — тасвирланган фактлар учун жуда ижобий, мавзу учун жуда расмий, бундай таваккал учун жуда сокин бўлса — сизнинг олдингизда ирония турибди.
Ирония — умумий билимга текширув. У муаллифнинг сиз ишнинг асл ҳолини тушунасиз деб ҳисоблашга ҳақи бор бўлгандагина ишлайди. Шунинг учун у хорижий тилда энг охирида ўзлаштирилади ва маданиятлар орасида биринчи бўлиб бузилади. Уни пайқамаслик — лексикадаги камчилик эмас, муаллиф билан ҳали бўлишилмаган контекст.
Ўзингизни текшириб кўринг
Қуйидаги тестда муаллиф нимани назарда тутгани сўралади, гапда сўзма-сўз нима айтилгани эмас.