Аниқловчи ва сифатдошли иборалар

C1 даражасида саводли ва эркин инглиз тили орасидаги фарқ кўпинча зичликда: янги гап бошламай, битта отга қанча маълумот йиғиш мумкинлигида. Ўзбек тилида сифатдош (-ган, -ётган) отнинг олдидан келади («биз июнда чоп этган ҳисобот»), инглизчада эса эргаш гап отдан кейин келади ва who / which / that билан киритилади.

Чегараловчи ва чегараловчи бўлмаган

Чегараловчи ибора — айнан қайси эканини айтади. Вергул қўйилмайди.

The report that we published in June has been withdrawn.

Уни олиб ташласангиз, қайси ҳисобот ҳақида гап кетаётгани тушунарсиз бўлади. Бу маълумот мажбурий.

Чегараловчи бўлмаган ибора — битта тафсилот қўшади. Вергул албатта қўйилади.

The report, which we published in June, has been withdrawn.

Ҳисобот битта-ю, ибора фақат факт қўшиб турибди. Вергуллар маънони ўзгартиради ва бу C1 даражасидаги энг кўп учрайдиган тиниш белгиси хатоси.

My brother who lives in Berlin is a doctor. (менинг бир нечта акам бор)

My brother, who lives in Berlin, is a doctor. (акам битта)

Бундан икки қоида келиб чиқади: чегараловчи бўлмаган иборада that қўллаб бўлмайди ва чегараловчи бўлмаган иборани қисқартириб бўлмайди.

Олмошни қачон тушириб қолдириш мумкин

Чегараловчи иборада, агар олмош тўлдирувчи бўлса, уни тушириб қолдириш мумкин:

The book (that) I ordered hasn't arrived. ✅ (тўлдирувчи — тушириб қолдириш мумкин)

The book that arrived was damaged. ✅ (эга — тушириб қолдириб бўлмайди)

Тез текшириш усули: агар бирданига кейин от ёки олмош келса, демак у тўлдирувчи бўлган ва уни тушириб қолдириш мумкин.

Предлоглар

The colleague who I spoke to. (норасмий)

The colleague to whom I spoke. (расмий — предлог олдинга чиқиб, whom сўзини талаб қилади)

Ҳеч қачон to who бўлмайди. Агар предлог олдинга чиқарилса, whom мажбурий.

Whose, where, when

• the company whose licence was revoked (қарашлилик — нарсаларга ҳам тегишли ишлайди)
• the year when the policy changed = in which
• the point where the argument fails = at which

Чегараловчи иборада where ва when сўзлари ҳам that каби тушириб қолдирилади: the day (when) we met · the place (where) we stayed.

Бутун гапга тегишли which

Чегараловчи бўлмаган which битта отга эмас, яхлит фикрга ҳам ҳавола қила олади — C1 даражасидаги фикрнинг анчагина қисми шу қурилмага асосланган:

• He arrived an hour late, which didn't help.
• They cancelled without warning, which is exactly what I'd expected.

Буни фақат which қила олади. ❌ He was late, what annoyed everyone.

Quantifier + of whom / of which

Расмий ёзувда бир гуруҳ ҳақидаги икки фактни янги гап бошламай шу қолип орқали бирлаштирадилар:

• We interviewed forty candidates, most of whom had no experience.
• The company runs six sites, two of which are due to close.
• She made several points, none of which were addressed.

Бу ерда фақат whom ва which ишлайди — who ва that ҳеч қачон эмас.

Қисқартирилган (сифатдошли) иборалар

Узоқ давом этган ёки мажҳул нисбат шаклидаги чегараловчи иборалар олмош ва ёрдамчи феълни йўқотади:

The people who are waiting outside → the people waiting outside

The measures that were introduced last year → the measures introduced last year

Айнан шу нарса расмий инглиз тилини шунчалик ихчам қилади:

Applicants submitting incomplete forms will be contacted.

Funds allocated to the scheme remain unspent.

Гап бошидаги сифатдошлар

Айнан шу шакллар гапни бошлай олади, because, after ёки while сўзлари ўрнига юради:

Шакл	Ўрнини босади	Мисол
-ing	while / because	Working from home, I miss the office.
Having + учинчи шакл	after	Having finished the report, she left.
мажҳул нисбат сифатдоши	because / when	Written in 1890, the book still sells.
Being + учинчи шакл	because	Being new, he asked a lot of questions.

Тузоқ: сифатдош ўзи турган отга тегишли бўлиши керак.

❌ Having reviewed the data, the conclusion was obvious. (хулоса ҳеч нарсани текширмаган) ✅ Having reviewed the data, we found the conclusion obvious.

Бу нега C1 даражасининг чегараси ҳисобланади — B2 даражасида ёзадиган одам уч қисқа гап тузадиган жойда, C1 даражасида ёзадиган одам битта гап тузади. Маълумот ўз ҳолича қолади; фарқ — ўқувчининг уни қайта қуриши керак ёки керак эмаслигида. Отга илиб қўя оладиган ҳар бир ибора — бошлашнинг кераги йўқ битта гап дегани.

Бир мазмунни икки хил зичликда солиштиринг:

Уч гап	Битта гап
We published a report in June. It recommended six changes. Two of them have been adopted.	The report we published in June made six recommendations, two of which have been adopted.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда — вергуллар, тушириб қолдириладиган олмошлар, олдинга чиқарилган предлоглар ва қисқартириш бор.