Fòmasyon mo : prefiks ak sifiks

Lè w aprann decide, ou jwenn yon sèl mo. Lè w konprann ki jan angle konstwi a pati de li, ou jwenn senk : decide, decision, decisive, decisively, indecisive. Se travay vokabilè ki pi rantab nan nivo B2, e egzamen yo evalye l dirèkteman ak egzèsis transfòmasyon mo.

Pou yon moun ki pale kreyòl, se yon teren favorab : anpil nan sifiks ak prefiks sa yo egziste tou nan mo kreyòl ki soti nan franse (-syon, -man, -ab, en-, re-, anti-, entè-), e anpil mo angle se kouzen dirèk yo. Fò ou senpleman konnen koresponn yo ak pyèj yo. Kreyòl la pwòp tèt li gen kèk prefiks ak sifiks pwodiktif (re-, de-, -man), kidonk gwo seri angle a se sitou yon bagay nouvo.

Sifiks la endike klas gramatikal la

Non: -tion, -sion, -ment, -ness, -ity, -ance/-ence, -ship, -hood

inform → information, agree → agreement, happy → happiness, able → ability

(Sifiks -tion, -sion, -ment ak -ance/-ence gen kouzen an kreyòl : -syon (enfòmasyon), -man (ajisman), -ans/-ens (patyans); -ity koresponn ak « -ite » (kapasite); -ness, -ship ak -hood pa gen ekivalan dirèk.)

Moun: -er, -or, -ist, -ian, -ant

employ → employer / employee, science → scientist

Adjektif: -able, -ible, -ful, -less, -ous, -ive, -al, -ic, -y

care → careful / careless, danger → dangerous, create → creative

(-ive ≈ « -if » (kreyatif), -ic ≈ « -ik » (ekonomik), -al ≈ « -al » (nasyonal).)

Vèb: -ise/-ize, -ify, -en

modern → modernise, simple → simplify, wide → widen

(-ise/-ize ≈ « -ize » (modènize), -ify ≈ « -ifye » (klarifye).)

Advèb: -ly

careful → carefully

(-ly ≈ « -man » an kreyòl (dousman), men kreyòl la souvan sèvi ak adjektif la poukont li kòm advèb (Li pale vit), kidonk pa bliye -ly : ❌ He speaks quick, ✅ quickly.)

Si espas la vid vini apre a/an/the, ou bezwen yon non; devan yon non, yon adjektif; bò yon vèb, yon advèb. Gade pozisyon an anvan, apre sa mo a.

Yon fanmi mo analize

Yon rasin, senk pozisyon, senk fòm:

Pozisyon	Fòm	Fraz
vèb	compete	Small firms can't compete.
non (fenomèn)	competition	There's fierce competition.
non (moun)	competitor	Our main competitor raised prices.
adjektif	competitive	It's a competitive market.
advèb	competitively	They're competitively priced.

Fè yon tablo konsa pou dis rasin komen rapòte plis nan egzamen pase san mo nouvo.

Prefiks negatif yo

Prefiks	Kote	Egzanp
un-	pi komen an	unhappy, unable, unlikely
in-	mo ki gen orijin laten	incorrect, invisible
im-	devan m, p	impossible, impatient
il-	devan l	illegal, illogical
ir-	devan r	irregular, irrelevant
dis-	vèb ak yon pati nan adjektif	disagree, dishonest
mis-	mal	misunderstand, misuse

Règ im- / il- / ir- depann sèlman de lèt ki vini apre a, e se youn nan ra règ òtograf angle ki vrèman fyab. Kreyòl la gen yon modèl ki sanble (enposib, ilegal, iregilye), kidonk mo sa yo pa dwe sipriz ou. Pou dis-, panse ak « dez- » (dezakò → disagree), e pou mis-, panse ak « mal- » (malentandi → misunderstanding).

Lòt prefiks ki itil

re- ankò (rewrite) · over- twòp (overestimate) · under- pa ase (underpaid) · pre- anvan (preview) · co- ansanm (cooperate) · anti- kont (antisocial) · inter- ant (international) · sub- anba (substandard) · out- depase (outperform) · self- (self-employed)

Remake : over- ak under- fòme yon pè pwodiktif; prèske tout vèb admèt toulède : overpay / underpay, overestimate / underestimate, overcook / undercook.

Sifiks ki chanje lòt bagay pase klas gramatikal la

Li vo la pèn distenge byen de pè, paske toulède fòm egziste e yo vle di bagay diferan:

• -er / -ee — moun ki fè aksyon an ak moun ki sibi l : employer anboche, employee anboche. Menm bagay ak interviewer / interviewee, trainer / trainee. (Kreyòl la di anplwayè pou employer ak anplwaye pou employee.)
• -ic / -ical — souvan yo distenge : economic (ki gen rapò ak ekonomi) ak economical (ekonòm, rantab); historic (istorik, ki make) ak historical (istorik, ki gen rapò ak Istwa); classic (klasik, referans) ak classical (klasik, nan Antikite). Kreyòl la gen yon sèl mo pou chak pè (ekonomik, istorik, klasik), alòske angle gen de : se yon pyèj klasik.

Epi -less / -ful pa toujou opoze : priceless pa kontrè « priceful » (mo sa a pa egziste), careless ak careful byen opoze, men shameless ak shameful pa opoze.

Fè atansyon ak aksan an ak òtograf la

Sifiks la souvan deplase aksan an:

PHOtograph → phoTOgrapher → photoGRAPHic

Nan kreyòl, aksan an anjeneral rete sou dènye silab la (fotograf, fotografik), kidonk gen tandans pou pa deplase aksan an an angle.

Epi li souvan chanje òtograf la:

happy → happiness (y → i) · able → ability · decide → decision

Remake -ion souvan reekri fen vèb la : decide → decision, permit → permission, explain → explanation, pronounce → pronunciation (dènye a pèdi yon lèt : se pronunciation, pa « pronounciation »; kreyòl la di pwononsyasyon, ki kenbe o a, se la pyèj la soti).

De pyèj

Tout mo ki fini ak -ly pa yon advèb: friendly, likely, lonely ak lovely se adjektif.

Tout mo ki gen yon prefiks negatif pa yon kontrè: invaluable vle di « ki gen valè ki pa ka mezire », pa « ki pa vo anyen ». Flammable ak inflammable vle di menm bagay : « ki pran dife fasil ».

Li espas la, pa mo a. Nan egzamen, fraz la endike klas gramatikal la anvan menm ou panse ak sans lan : yon atik devan egzije yon non, yon non apre egzije yon adjektif, yon vèb bò kote egzije yon advèb. Moun pèdi pwen lè yo mete yon vrè mo angle, men nan move klas gramatikal : decision kote fò gen decisive.

Teste sa ou fèk li a

Nan tès ki anba a, yo ba ou mo debaz la ak yon espas vid. Detèmine klas gramatikal la anvan, apre sa fòm nan.