Сўз ясалиши: префикслар ва суффикслар

decide сўзини ўрганиб олсангиз, битта сўзга эга бўласиз. Инглиз тили шу сўздан қандай ясалишини тушунсангиз — бешта сўзга эга бўласиз: decide, decision, decisive, decisively, indecisive. Бу B2 даражасидаги лексика билан ишлашнинг энг самаралиси ва имтиҳонлар буни сўз ясалиши топшириқлари билан бевосита текширади. Ўзбек тилида сўз ясовчи қўшимчалар (-чи, -лик, -сиз) жуда фаол, префикслар эса кам; инглизчада префикслар ҳам катта рол ўйнайди.

Суффикс сўз туркумини кўрсатади

Отлар: -tion, -sion, -ment, -ness, -ity, -ance/-ence, -ship, -hood

inform → information, agree → agreement, happy → happiness, able → ability

Одамлар: -er, -or, -ist, -ian, -ant

employ → employer / employee, science → scientist

Сифатлар: -able, -ible, -ful, -less, -ous, -ive, -al, -ic, -y

care → careful / careless, danger → dangerous, create → creative

Феъллар: -ise/-ize, -ify, -en

modern → modernise, simple → simplify, wide → widen

Равишлар: -ly

careful → carefully

Агар бўш ўрин a/an/the сўзидан кейин турса — от керак; отнинг олдида турса — сифат; феълнинг ёнида турса — равиш керак. Аввал ўринга, кейин эса сўзга қаранг.

Таҳлил қилинган сўз уяси

Бир илдиз, беш позиция, беш шакл:

Позиция	Шакл	Гап
феъл	compete	Small firms can't compete.
от (ҳодиса)	competition	There's fierce competition.
от (одам)	competitor	Our main competitor raised prices.
сифат	competitive	It's a competitive market.
равиш	competitively	They're competitively priced.

Шундай жадвални энг кўп учрайдиган ўнта илдиз учун тузиш имтиҳонда юз янги сўздан кўра кўпроқ наф келтиради.

Инкор префикслари

Префикс	Қаерда	Мисол
un-	энг кўп учрайди	unhappy, unable, unlikely
in-	лотин тилидан келган сўзлар	incorrect, invisible
im-	m, p олдида	impossible, impatient
il-	l олдида	illegal, illogical
ir-	r олдида	irregular, irrelevant
dis-	феъллар ва сифатларнинг бир қисми	disagree, dishonest
mis-	нотўғри, хато	misunderstand, misuse

im- / il- / ir- қоидаси фақат кейинги ҳарфга боғлиқ ва бу инглиз тилидаги ҳақиқатан ишончли бир нечта имло қоидаларидан бири.

Бошқа фойдали префикслар

re- қайта (rewrite) · over- ортиқча (overestimate) · under- етарли эмас (underpaid) · pre- олдин (preview) · co- бирга (cooperate) · anti- қарши (antisocial) · inter- оралиғида (international) · sub- паст (substandard) · out- ошиб ўтиш (outperform) · self- (self-employed)

Эътибор беринг: over- ва under- — унумли жуфт, деярли ҳар қандай феъл иккаласини ҳам қабул қилади: overpay / underpay, overestimate / underestimate, overcook / undercook.

Фақат сўз туркумини эмас, маънони ҳам ўзгартирадиган суффикслар

Икки жуфтни алоҳида кўриб чиққан маъқул, чунки икки шакл ҳам бор ва турли маъно билдиради:

• -er / -ee — ҳаракатни бажарувчи ва шу ҳаракат унга қаратилган одам: employer ишга олади, employee ишга олинади. Худди шундай interviewer / interviewee, trainer / trainee.
• -ic / -ical — кўпинча маъноси алоҳида бўлади: economic (иқтисодий) ва economical (тежамкор); historic (тарихда из қолдирган, муҳим) ва historical (тарихий, тарихга оид); classic (намунали, классик) ва classical (классик, антик даврга оид).

Аммо -less / -ful ҳамиша қарама-қарши бўлавермайди: priceless сўзининг «priceful» деган қарама-қаршиси йўқ (бундай сўз йўқ), careless ва careful қарама-қарши, shameless ва shameful эса ундай эмас.

Урғу ва ёзилишига эътибор беринг

Суффикс кўпинча урғуни силжитади:

PHOtograph → phoTOgrapher → photoGRAPHic

Яна кўпинча ёзилишини ҳам ўзгартиради:

happy → happiness (y → i) · able → ability · decide → decision

Эътибор беринг, -ion суффикси феълнинг охирини кўпинча ўзгартиради: decide → decision, permit → permission, explain → explanation, pronounce → pronunciation (охиргисида битта ҳарф тушиб қолади: айнан pronunciation, «pronounciation» эмас).

Икки тузоқ

-ly қўшилган ҳар бир сўз равиш бўлавермайди: friendly, likely, lonely ва lovely — сифатлар.

Инкор префиксли ҳар бир сўз қарама-қарши маъно билдиравермайди: invaluable «баҳосиз, ўта қимматли» деганни билдиради, «ҳеч қандай қиймати йўқ» деганни эмас. Flammable ва inflammable бир маънони билдиради — «тез ёнувчан».

Сўзни эмас, бўш ўринни ўқинг. Имтиҳонда гап маъноси ҳақида ўйламасдан туриб ҳам сўз туркумини хабар беради: олдида артикль турса — от керак, ундан кейин от турса — сифат керак, ёнида феъл турса — равиш керак. Баллар ҳақиқий инглиз сўзини нотўғри сўз туркумига қўйиб юборишдан йўқолади: decisive керак жойга decision қўйиб қўйиш каби.

Ўзингизни текшириб кўринг

Қуйидаги тестда бошланғич сўз ва бўш ўрин берилган. Аввал сўз туркумини, кейин унинг шаклини аниқланг.